مینا افشاری ترک- مرکز آمار ایران از کاهش 0.01 واحدی ضریب جینی در سال 1403 خبر داده است؛ عددی که در ظاهر میتواند نشانهای از کاهش نابرابری باشد، اما در عین حال می تواند صدای زنگ خطر رشد فقر را به گوش برساند.
اعداد بیصدا، اما بیرحمانه و صادقانه، درباره حرف میزند. یکی از این اعداد، نه به رشد اقتصادی کاری دارد و نه به نرخ تورم. او فقط یک سؤال میپرسد: آیا آنچه تولید شده، آنچه تقسیم شده و آنچه به دست آمده، منصفانه بوده است؟
ضریب جینی، مثل خطکش نیست که فاصلهها را اندازه بگیرد، مثل آینهای است که جامعه را وادار میکند به خودش نگاه کند. وقتی پایین است، یعنی چهرهای متعادل، آرام، با فرصتهای به نسبت برابر. اما وقتی بالا میرود، تصویر در آینه ترک میخورد. عدهای در قاب جا نمیشوند و عدهای تمام قاب را اشغال کردهاند.
این شاخص، به ما نمیگوید چه کسی ثروتمند است. بلکه نشان میدهد چقدر از جامعه، از مسیر رشد جا ماندهاند. چقدر از کودکان، با رویاهای کوچک بزرگ میشوند، چون سهمشان از امکانات، کوچکتر از حد انتظار است.
ضریب جینی، دعوتی است به بازنگری. نه فقط در سیاستهای اقتصادی، بلکه در نگاهمان به عدالت، به کرامت، به انسان. اگر بخواهیم جامعهای بسازیم که در آن «داشتن» تنها معیار ارزش نباشد، باید به این عدد گوش کنیم. نه با ترس، نه با تعارف، بلکه با مسئولیت.
وقتی ضریب جینی کمی پایین میآید، چه چیزی بالا رفته؟
در سال 1403، ضریب جینی خانوارهای کل کشور به 0.387 رسید؛ عددی که نسبت به سال گذشته، 0.01 واحد کاهش نشان میدهد.
در نگاه اول، این کاهش شاید ناچیز به نظر برسد. اما اگر بدانیم که کل دامنه تغییر و نوسان این ضریب بین صفر تا یک است، معنای دقیقتری به خود می گیرد، در دنیای نابرابری، حتی یک صدم، میتواند نشانهای از تغییر باشد، تغییری که باید با دقت خوانده شود.
اما این کاهش دقیقاً چه معنایی دارد؟ دو احتمال وجود دارد، و هر دو بهنوعی روایت متفاوتی از جامعه امروز ما هستند:
احتمال اول: رشد همزمان گروههای مختلف جامعه
در این سناریو، همه طبقات از فقیر تا متوسط و ثروتمند با هم رشد کردهاند. یعنی اقتصاد نه فقط برای بالاها، بلکه برای پایینها هم حرکت کرده. این یعنی فرصتها کمی عادلانهتر توزیع شدهاند، و شکاف درآمدی اندکی کمتر شده.
احتمال دوم: سنگینتر شدن میانگین در گروههای فقیر
در این حالت، ممکن است درآمد گروههای پایینتر کمی افزایش یافته باشد، اما نه بهخاطر رشد واقعی، بلکه بهخاطر تغییر ترکیب جمعیت. مثلاً اگر تعداد بیشتری از افراد با درآمد پایین وارد چرخه اقتصادی شده باشند، میانگین درآمد آن گروه بالا میرود و ضریب جینی کاهش مییابد، اما لزوماً بهمعنای بهبود عدالت نیست.
در هر دو حالت، این عدد یک پیام دارد: جامعه در حال حرکت است. اما اینکه این حرکت بهسمت عدالت باشد یا فقط جابهجایی در آمار، بستگی دارد به اینکه پشت این عدد چه داستانی پنهان شده باشد.
اینجاست که تحلیلگر، سیاستگذار، و شهروند باید با هم به عدد نگاه کنند، نه فقط برای فهم آن، بلکه برای پرسیدن یک سؤال مهمتر: آیا این کاهش، صدای بهتر شدن زندگی مردم است؟ یا فقط صدای جابهجایی در جدولها آن هم رو به پایین؟
وقتی آمار سخن می گوید
مرکز آمار ایران به تازگی آخرین آمار مربوط به ضریب جینی را منتشر کرده است، عددی که در مورد خوب یا بد بودن آن باید به سراغ کارشناسان و تحلیلگران رفت.
نتایج بررسی مرکز آمار می گوید: در سال 1403 ضریب جینی خانوارهای کل کشور 0.3870 است که در مقایسه با سال 1402 یعنی سال قبل از آن 0.0109 کاهش نشان میدهد.
در مناطق شهری ضریب جینی به 0.3689 رسیده که نسبت به سال قبل از آن 0.0131 کاهش یافته است. همچنین ضریب جینی خانوارهای روستایی 0.3532 است که آن هم 0.0051 کاهش نشان میدهد.
در سال 1403 سهم هزینه در دهک خانوارهای کل کشور نسبت به سال قبل تا دهک هشتم افزایشی بوده و این سهم در دهک نهم و دهم کاهش نشان میدهد.
در سال 1403 سهم 20 درصد کمهزینهترین 6.07 درصد است که نسبت به سال قبل افزایش و سهم بیست درصد پرهزینهترین جمعیت در کل کشور 46.24 درصد است که نسبت به سال قبل کاهش یافته است.
نسبت 10، 20 و 40 درصد پرهزینهترین به 10، 20 و 40 درصد کمهزینهترین جمعیت در کل کشور به ترتیب 13.25، 7.62 و 4.06 است که نسبت به سال قبل هر سه شاخص کاهش یافتهاند.
در سال 1403، سهم هزینه در دهک خانوارهای مناطق شهری نسبت به سال قبل از دهک اول تا دهک هشتم افزایشی بوده، و در 2 دهک نهم و دهم کاهش را نشان میدهد.
در سال 1403 در مناطق شهری سهم بیست درصد کمهزینه ترین 6.79 درصد که نسبت به سال قبل افزایش و درصد پرهزینهترین جمعیت 45.17 درصد است که نسبت به سال قبل کاهش یافته است. نسبت 10، 20 و 40 درصد پرهزینهترین به 10، 20 و 40 درصد کمهزینهترین جمعیت در مناطق شهری به ترتیب 11.14، 6.66 و 3.72 است که نسبت به سال قبل هر سه شاخص کاهش یافتهاند.
در سال 1403 سهم هزینه در دهک خانوارهای مناطق روستایی نسبت به سال قبل در دهک اول، دوم و دهم کاهشی بوده و در سایر دهک ها افزایش را نشان میدهد. در سال 1403 در مناطق روستایی سهم بیست درصد کمهزینهترین و پرهزینهترین جمعیت به ترتیب 6.81 و 43.31 درصد است که سهم هر دو شاخص نسبت به سال قبل کاهش یافته است. نسبت 10، 20 و 40 درصد پر هزینهترین به 10، 20 و 40 درصد کمهزینهترین جمعیت در مناطق روستایی به ترتیب 10.18، 6.36 و 3.59 است که هر سه شاخص نسبت به سال قبل کاهش یافتهاند.
کاهش ضریب جینی؛ خبر بد از سفره فقرا
حسین راغفر اقتصاددان نیز در گفتگو با حبرنگار ایرنا، درباره کاهش شاخص ضریب جینی در کشور معتقد است که این رقم، میتواند معنایش بدتر شدن فقر در جامعه باشد.
این استاد دانشگاه چنین توضیح می دهد: این کاهش نشاندهنده رشد فقر است. شاخص ضریب جینی ضعف بزرگی دارد و آن، حساسیت زیاد آن نسبت به اعداد میانگین درآمد یا مصرف است. به عبارت فنی، این یعنی هر تغییری در میانگین درآمد یا مصرف، میتواند بر مقدار ضریب جینی اثر جدی بگذارد.وی توضیح میدهد که برای سادهتر بیان کردن موضوع، تصور کنید در یک روستای بسیار فقیر، فاصله بین درآمد کدخدای ده و یک کشاورز یا زارع ساده چندان زیاد نباشد.
در این حالت ممکن است شاخص ضریب جینی در آن روستا خیلی پایین باشد، اما همه ساکنان همچنان فقیر باشند. بنابراین، ضریب جینی به تنهایی شاخص خوبی برای اندازهگیری نابرابری نیست.راغفر ادامه می دهد: با این حال، میتوان از این شاخص نکاتی را استنباط کرد. بر اساس شاخصهای دیگر، این کاهش ضریب جینی نشانه عمیقتر شدن فقر در ایران است.به گفته وی، ضریب جینی در واقع شاخص پراکندگی درآمد است و بیان میکند که فاصله بین کمترین و بیشترین درآمدها چقدر است. این فاصله ممکن است در روستاها بسیار کم باشد، اما همزمان همه مردم فقیر باشند؛ پس این شاخص به تنهایی نشان نمیدهد آیا وضعیت توزیع درآمد مطلوب است یا خیر.
