سپیده بخشی-روزنامه نگار: در سالهای اخیر بازار کالاهای دستدوم در ایران از پدیدهای حاشیهای به یکی از جریانهای اصلی زندگی اقتصادی مردم تبدیل شده است. موضوعی که زمانی در بسیاری از خانوادهها با تابو و بار منفی اجتماعی همراه بود، اکنون به یک انتخاب عقلانی و اقتصادی بدل شده و در عین حال بازتابی از فشارهای تورمی و کاهش قدرت خرید خانوارها در سال ۱۴۰۴ است.
چطور خرید کالای دستدوم تبدیل به یک عادت اجتماعی شد؟
به گزارش «نقش اقتصاد» و بنا بر گزارشهای رسیده از مراکز آماری، بازار خرید و فروش اجناس کارکرده در سال ۱۴۰۴ بیش از ۶۰ درصد افزایش یافته است و همزمان سهم کالاهای نو در سبد خرید خانوادهها به پایینترین سطح یک دهه اخیر رسیده است. پیش از این، کالاهای دستدوم بیشتر در میان گروههای مشخصی مانند دانشجویان یا اقشار کمدرآمد رایج بود. اما گزارشهای میدانی و آمارهای پلتفرمهای آنلاین نشان میدهد که امروزه این بازار به حوزهای عمومی و گسترده تبدیل شده است؛ بهگونهای که کالاهای خانگی، موبایل، لپتاپ، مبلمان و حتی خودرو کارکرده نه صرفاً «گزینه آخر» بلکه «انتخاب هوشمندانه اقتصادی» تلقی میشود. آنچه در این تغییر نقش اساسی داشته، تورم مزمن و کاهش شدید قدرت خرید مردم است. افزایش قیمتهای کالای نو باعث شده که بسیاری از خانوادهها و افراد بهجای هزینهکرد قابل توجه برای خرید جدید، به سازگار کردن و خرید کالاهای کارکرده روی آورند.
فشار تورمی و سقوط قدرت خرید
افزایش مداوم قیمتها باعث شده که کالاهای نو برای بخش بزرگی از جامعه به «رؤیایی دستنیافتنی» تبدیل شود. بسیاری از مردم به دلیل محدودیتهای مالی، خرید کالای نو را به تعویق میاندازند و ترجیح میدهند وسایل کارکرده را انتخاب یا تعمیر کنند. در شرایطی که خانوارها با تورم بالا، هزینههای زندگی سنگین و درآمد ثابت در تضاد هستند، بازار کالاهای دستدوم بهعنوان یک راهکار اقتصادی برای تأمین نیازهای اساسی ظاهر شده است.
فاصله قیمت نو و کارکرده
بررسیهای میدانی نشان میدهد شکاف قیمتی میان کالای نو و کارکرده در برخی دستهها، مانند لوازم خانگی و موبایل، به کمتر از ۱۰ درصد رسیده است؛ بهطوری که مردم ترجیح میدهند کالای دستدوم را بخرند تا هزینه گزاف کالای نو را پرداخت کنند. مثلاً لوازمخانگی کارکرده با قیمتی بسیار کمتر از نمونه نو معامله میشود و با توجه به تورم عمومی قیمتها، ارزش خرید این اقلام تا حد زیادی حفظ شده است.
دیدگاه کارشناسان درباره رشد بازار دستدوم
دکتر کامران ندری، اقتصاددان در گفتگویی با رسانههای داخلی تأکید میکند که «رشد بازار دستدوم را باید بازتابی از فشارهای اقتصادی و کاهش توان خرید مردم دانست». او میگوید: «افزایش بیوقفه قیمت کالاها باعث شده مردم بهجای خرید نو، ابتدا به گزینههای کارکرده و قابل تعمیر فکر کنند؛ این مسأله دیگر فقط انتخاب اقتصادی نیست بلکه راهکار بقا است.» از سوی دیگر یک فعال بازار کالاهای کارکرده به «نقش اقتصاد» گفت: «بازار امروز دیگر مختص قشر کمدرآمد نیست؛ حتی پزشک و مهندس و معلم نیز سراغ دستدوم میآیند زیرا با حقوق متوسط نمیتوانند کالای نو بخرند.» او میافزاید: «تقاضا برای کالاهای کارکرده در همه دستهها افزایش یافته و بازارهایی که زمانی محدود به سمساریهای سنتی بودند به پلتفرمهای آنلاین و حتی فروشگاههای رسمی تبدیل شدهاند.» تحلیلگران بازار نیز معتقدند که تورم و نابرابری درآمدی باعث شده است که انتخاب مصرفکنندگان از کالاهای لوکس و جدید به سمت کالاهای کاربردی و اقتصادی تغییر کند. به گفته آنها، جامعه امروز بهدنبال حفظ ارزش منابع مالی، صرفهجویی و مدیریت هزینههاست و بازار دستدوم فقط بخشی از این واکنش به شرایط واقعی اقتصادی است.
خرید برای صرفهجویی
امروزه خریداران کالاهای دستدوم را نه فقط اقشار کمدرآمد که گروههای متوسط و حتی نسبتاً پردرآمد تشکیل میدهند. این افراد کالاهای کارکرده را بهعنوان گزینهای اقتصادی و عقلانی انتخاب میکنند؛ زیرا تفاوت قیمت قابل ملاحظهای با کالای نو دارد و ارزش خرید را افزایش میدهد. در کنار خرید، بسیاری از مردم کالاهای خود را میفروشند تا قدرت نقدشوندگی داراییهایشان را افزایش دهند و به منابع مالی برای هزینههای ضروری دسترسی پیدا کنند. این اتفاق نشان میدهد که بازار دستدوم نه فقط مصرف بلکه پسانداز و مدیریت مالی را هم دگرگون کرده است.
نو شدن فرهنگ مصرف
تحلیلها نشان میدهد که تابوهای اجتماعی پیرامون خرید کالاهای دستدوم از بین رفتهاند؛ به طوری که حتی در میان خانوادههای جوان و تازهعروسها نیز این نوع خرید رایج شده است. این گروهها به دلیل محدودیت بودجه و نیاز به تجهیزات منزل، بسیاری از اقلام مورد نیازشان را از بازار دستدوم تهیه میکنند. بازار دستدوم باعث شده که دستههای بیشتری از جامعه به کالاهای کاربردی دسترسی پیدا کنند که پیشتر برای آنها دور از دسترس بود. این موضوع به طور خاص در بین جوانان، دانشجویان، تازهعروسها و خانوادههای کمدرآمد دیده میشود.
رونق پلتفرمهای آنلاین و چرخش فرهنگی
با شکلگیری بازار آنلاین و تسهیل فرآیند خرید و فروش، بسترهای دیجیتال نقش مهمی در توسعه این بازار بازی کردهاند. پلتفرمهای آنلاین باعث شدهاند حتی کالاهایی با کیفیت و برند بالا نیز در دسترس خریداران قرار گیرند؛ موضوعی که پیشتر برای کالاهای دستدوم غیرمنتظره بود. برخی تحلیلگران معتقدند که این روند، اگرچه تحت تأثیر فشار اقتصادی است، اما ممکن است زمینهساز تغییراتی در فرهنگ مصرف باشد؛ از دیدگاه صرفهجویی، بازیافت و اقتصاد چرخشی تا پایایی اجتماعی–اقتصادی که بر فرهنگ خرید تأثیر میگذارد.
خرید دستدوم از جبر اقتصادی تا انتخاب عقلانی
به گزارش «نقش اقتصاد»، روندی که امروز در بازار کالاهای دستدوم ایران رخ داده، حاصل ترکیب چند عامل ساختاری است: نخست، تورم بالا و کاهش قدرت خرید خانوارها؛ دوم، افزایش چشمگیر قیمتها در بازار کالاهای مصرفی که باعث شده کالاهای دستدوم به گزینهای اقتصادی تبدیل شوند؛ سوم، تغییر رفتار مصرفکننده به سوی مدیریت هزینهها و چهارم، پلتفرمهای آنلاین و دسترسی آسان که بازار را از محدودیتهای سنتی خارج کردهاند. بازار کالاهای دستدوم در ایران اکنون دیگر صرفاً پاسخ به فشار اقتصادی لحظهای نیست، بلکه بخشی از ساختار مصرف و مدیریت مالی خانوارها شده است و میتواند در سالهای آتی نیز جایگاه مهمی در اقتصاد کشور داشته باشد.