سپیده کلارستاقی: قطع کامل اینترنت در ایران طی بازه زمانی ۱۸ دی تا پایان ماه و همچنین اختلالات شدید اینترنت از اوایل بهمن ماه تاکنون، بازار فریلنسری ایران را با بحرانی کمسابقه روبهرو کرده است؛ بحرانی که پیامدهای آن فراتر از یک وقفه کوتاهمدت بوده و به افت شدید پروژهها، کاهش درآمد، بیکاری گسترده و افزایش تمایل به مهاجرت انجامیده است. به گزارش «نقش اقتصاد»، ماههای پایانی سال معمولاً فصل اوج فعالیت فریلنسرهاست؛ زمانی که پروژههای شرکتها و کسبوکارها افزایش مییابد و درآمد این قشر به بیشترین سطح خود میرسد. اما امسال، برخلاف روال سالهای گذشته، قطعی سراسری اینترنت و تداوم اختلالها باعث شد بسیاری از پروژهها متوقف یا لغو شوند و تحویل کارها با تأخیر جدی مواجه شود. فریلنسرهایی که با کارفرمایان خارجی همکاری میکنند، بیشترین آسیب را دیدند. برای این گروه، اینترنت نه فقط ابزار کار، بلکه بستر ارتباط، دریافت دستمزد ارزی و حفظ اعتبار حرفهای است. قطع دسترسی به اینترنت بینالملل عملاً به معنای قطع کامل درآمد آنها بود؛ اتفاقی که برخی فعالان این حوزه از آن با عنوان «فریز فریلنسرها» یاد میکنند. حتی پس از بازگشت نسبی اینترنت نیز، بسیاری از همکاریهای بینالمللی یا معلق مانده یا به طور کامل فسخ شده است.
بازاری بزرگ فریلنسری، تنها و بیپشتوانه
به گزارش «نقش اقتصاد»، فریلنسری در ایران سالهاست با چالشهایی همچون نبود چارچوب قانونی مشخص، فقدان حمایت صنفی، وابستگی به ابزارهای خارجی و ناپایداری درآمد دستوپنجه نرم میکند. آمار رسمی دقیقی از تعداد فریلنسرهای کشور وجود ندارد، اما بر اساس اعلام یکی از بزرگترین پلتفرمهای داخلی، بیش از یک میلیون نفر در این سایت فعالیت دارند. با احتساب سایر پلتفرمها و افرادی که خارج از این بسترها کار میکنند، جمعیت آزادکاران احتمالاً بسیار بیشتر از این رقم است. درآمد فریلنسرها نیز متغیر و وابسته به مهارت، تجربه، نوع پروژه و بازار هدف است. برخی برآوردها میانگین درآمد ماهانه را بین 25 تا 35 میلیون تومان تخمین میزنند و برای افراد باتجربه ارقام بالاتری نیز مطرح میشود. با این حال، این درآمدها غالباً پایدار نیست؛ زیرا پروژههای بلندمدت محدودند و کسبوکارهای داخلی نیز توان پرداخت دستمزدهای بالا را ندارند. در سطح بینالمللی، فریلنسرها معمولاً از قراردادهای شفاف و حمایتهای قانونی برخوردارند، اما در ایران این فعالیت هنوز جایگاه رسمی و تثبیتشدهای ندارد و بیش از هر چیز به کیفیت و ثبات اینترنت وابسته است. در حالی که در آذرماه، با دستورالعمل سازمان فناوری اطلاعات و همکاری سازمان نظام صنفی رایانهای، فریلنسری در چارچوب «اقتصاد دیجیتال» گامی به سوی رسمیت برداشت، تنها چند هفته بعد با قطعی اینترنت با تهدیدی جدی مواجه شد. این تضاد، شکنندگی ساختار این بازار را بیش از پیش نمایان کرد.
سقوط کمسابقه شاخصها
بر اساس اظهارات مدیرعامل یکی از پلتفرمهای فریلنسری، در روزهای ابتدایی قطعی اینترنت حجم پروژهها تا ۹0 درصد کاهش یافت. حتی پس از بازگشت محدود اینترنت نیز سطح فعالیتها تنها به ۲۰ تا ۳۰ درصد میانگین ماه قبل رسید. حوزههایی مانند مدیریت و تولید محتوای اینستاگرامی، طراحی پست و ریلز، سئو، برنامهنویسی و تولید محتوا بیشترین آسیب را متحمل شدند و برخی فعالیتها عملاً به صفر رسیدند. در مجموع، حدود ۷۰ تا ۷۵ درصد از شاخصهای اصلی فریلنسری در بازه ۲۰ روزه قطعی اینترنت کاهش یافت. ثبت پروژه و ثبتنام فریلنسرهای جدید از مهمترین شاخصهای آسیبدیده بودند. پیش از بحران، روزانه حدود دو تا سه هزار نفر در یکی از سایتهای مطرح ثبتنام میکردند، اما در دوره اختلال پیامک و مشکلات DNS، حتی ورود کاربران نیز با دشواری همراه شد. برآورد میشود در آن بازه زمانی، حدود ۳۰ هزار نفر که میتوانستند وارد بازار شوند، از این فرصت بازماندند. یکی از شاخصهایی که هنوز به وضعیت عادی بازنگشته، «محل انجام پروژه» از سمت کارفرماست که بیش از ۸۰ درصد کاهش نشان میدهد. کارفرمایان در شرایطی که چشمانداز اقتصادی مبهم است، تمایل کمتری به تعریف پروژههای جدید دارند. تعداد کارفرمایان فعال روزانه در برخی پلتفرمها به سختی از ۳۰ نفر فراتر میرود؛ رقمی که در مقایسه با گذشته افتی چشمگیر محسوب میشود.
انفجار اختلافات و فشار حقوقی
یکی از پیامدهای کمتر دیدهشده بحران، افزایش شدید اختلافات میان کارفرما و فریلنسر بوده است. شاخص داوری و شکایات پروژهها بیش از ۵۰۰ درصد رشد داشته است. کارفرمایان از تأخیر در تحویل پروژهها شکایت دارند و فریلنسرها شرایط اینترنتی را عامل ناتوانی در انجام تعهدات میدانند. در بسیاری از پروندهها تعیین مقصر ساده نیست و همین امر بار سنگینی بر سیستمهای داوری پلتفرمها وارد کرده است. افزایش مراجعات قضایی و درخواست ارائه اطلاعات کاربران نیز نشانه دیگری از تشدید تنش در این بازار است. چنین فضایی نه تنها اعتماد میان طرفین را کاهش میدهد، بلکه ریسک فعالیت در این حوزه را نیز افزایش میدهد.
بیکاری پنهان در مناطق محروم
به گزارش «نقش اقتصاد»، کاهش پروژهها به معنای حذف مستقیم بخشی از فریلنسرها از چرخه کار است. اگر تعداد پروژهها محدود شود، دهها یا صدها نفر عملاً بیکار میشوند. نکته نگرانکننده آن است که طبق گزارشهای منتشرشده، حدود ۳۷ تا ۳۸ درصد فریلنسرهای برخی پلتفرمها از مناطق کمبرخوردار کشور هستند. برای بسیاری از این افراد، فریلنسینگ تنها منبع درآمد محسوب میشود و حتی درآمدهای محدود نیز نقش حیاتی در معیشتشان دارد. تداوم این وضعیت میتواند شکاف اقتصادی را در این مناطق عمیقتر کند. در شرایطی که فرصتهای شغلی محلی محدود است، فریلنسری امکان مشارکت در بازار کار ملی و حتی جهانی را فراهم میکرد؛ فرصتی که با اختلال اینترنت به شدت تضعیف شده است.
مهاجرت نیروهای حرفهای
یکی از نگرانکنندهترین پیامدهای بحران، تشدید مهاجرت فریلنسرهای حرفهای است. گزارشهایی از مهاجرت گروهی برخی آزادکاران به کشورهای همسایه منتشر شده است؛ افرادی که طی سالها تجربه و مهارت کسب کرده بودند و اکنون ترجیح دادهاند فعالیت خود را در محیطی با ثبات بیشتر ادامه دهند. از دست رفتن این نیروهای متخصص، به معنای خروج سرمایه انسانیای است که طی بیش از یک دهه شکل گرفته است. برخی برآوردها نشان میدهد در حالی که حدود یکونیم میلیون فریلنسر متخصص در پلتفرمها حضور داشتهاند، تعداد افراد فعال نه تنها افزایش نیافته، بلکه روندی کاهشی دارد. این وضعیت میتواند پیام هشداردهندهای برای سرمایهگذاران حوزه اقتصاد دیجیتال باشد.
آسیب به اعتبار و سلامت روان
برای فریلنسرهایی که با کارفرمایان خارجی همکاری میکنند، آسیب صرفاً اقتصادی نیست. قطع ارتباط ناگهانی، تأخیر در تحویل پروژه و ناتوانی در پاسخگویی، اعتبار حرفهای آنها را خدشهدار کرده است. برخی از این افراد از شرمندگی در برابر کارفرمایان و نگرانی از فسخ قراردادهای بلندمدت سخن گفتهاند. علاوه بر این، دسترسی نداشتن به ابزارهایی مانند مخازن کد، سرورها و سرویسهای ابری، عملاً زنجیره توسعه را مختل کرده است. بسیاری از برنامهنویسان اعلام کردهاند بدون دسترسی به ابزارهای آنلاین حتی امکان نوشتن یک خط کد را نداشتهاند. فشار اقتصادی و بیثباتی شغلی، پیامدهای روانی قابل توجهی نیز به همراه داشته است. اضطراب، ناامیدی و فرسودگی ذهنی در روایتهای فریلنسرها پررنگ است. اینترنت برای این گروه فقط ابزار درآمد نیست؛ بستر آموزش، ارتقای مهارت و ارتباط حرفهای نیز هست. اختلال در این زیرساخت، رشد فردی و تحصیلی آنان را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
آیندهای مبهم برای اقتصاد آزادکاری
به گزارش «نقش اقتصاد»، مجموع این تحولات نشان میدهد بازار فریلنسری ایران در معرض بحرانی ساختاری قرار گرفته است. حتی با بازگشت نسبی اینترنت، اعتماد از دسترفته کارفرمایان داخلی و خارجی به سادگی ترمیم نمیشود. ریسک فعالیت افزایش یافته و بسیاری از فعالان این حوزه به تغییر شغل یا مهاجرت میاندیشند. اگر زیرساخت ارتباطی پایدار، حمایت حقوقی روشن و سیاستهای حمایتی مشخص برای این بخش فراهم نشود، احتمال شکلگیری موج تازهای از بیکاری و خروج نیروهای ماهر دور از انتظار نیست. بازسازی این اعتماد و بازگرداندن پویایی به بازار آزادکاری، نیازمند ثبات، پیشبینیپذیری و به رسمیت شناختن نقش حیاتی فریلنسرها در اقتصاد دیجیتال کشور است.