محمد جواد خلیلی-روزنامه نگار: بحران ناترازی گاز در ایران وارد مرحله تازهای شده است. کسری روزانه گاز طبیعی که طی سالهای گذشته معمولاً در محدوده 300 میلیون مترمکعب برآورد میشد، اکنون بنا بر اعلام برخی مسئولان و فعالان بخش انرژی، از 450 میلیون مترمکعب در روز عبور کرده است؛ افزایشی قابلتوجه که نگرانیها درباره تأمین انرژی در فصل پاییز و زمستان پیشرو را افزایش داده است.
به کزارش «نقش اقتصاد»، این جهش در شرایطی رخ داده که صنعت گاز کشور علاوه بر چالشهای قدیمی مانند رشد مصرف، فرسودگی بخشی از زیرساختها و کمبود سرمایهگذاری، با پیامدهای آسیبهای واردشده به برخی تأسیسات انرژی در جریان تنشهای نظامی اخیر نیز مواجه شده است. به همین دلیل، ناترازی گاز دیگر صرفاً یک مسئله فصلی محسوب نمیشود و به یکی از مهمترین ریسکهای اقتصادی و زیرساختی کشور تبدیل شده است.
شکاف عرضه و تقاضای گاز عمیقتر شد
رئیس کمیسیون انرژی و محیط زیست اتاق بازرگانی ایران با اشاره به وضعیت مصرف انرژی کشور اعلام کرده است که ایران در سالهای گذشته بهطور میانگین با کسری روزانه حدود 300 میلیون مترمکعب گاز مواجه بوده، اما پس از آسیبهای اخیر به زیرساختها، این رقم به بیش از 450 میلیون مترمکعب رسیده است.
این افزایش حدود 50 درصدی در کسری گاز، در شرایطی اتفاق افتاده که گاز طبیعی همچنان ستون اصلی تأمین انرژی کشور محسوب میشود. طبق اعلام مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران، حدود 73 درصد سبد انرژی ایران به گاز طبیعی وابسته است و بخش مهمی از این منابع در نیروگاهها برای تولید برق مصرف میشود.به همین دلیل، هرگونه کاهش در تولید یا انتقال گاز، علاوه بر ایجاد فشار بر شبکه گازرسانی، مستقیماً پایداری شبکه برق را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. به بیان دیگر، بحران گاز و برق در ایران دو مسئله جدا از هم نیستند، بلکه به یک زنجیره مشترک وابستهاند. همزمان، معاون اجرایی رئیسجمهور نیز کمبود گاز در فصلهای سرد سال را تأیید کرده و از احتمال کسری روزانه حدود 100 میلیون مترمکعب در پاییز و زمستان خبر داده است. فعالان بخش خصوصی معتقدند در صورت تداوم شرایط فعلی، بحران گاز زمستانی میتواند حتی پیچیدهتر از محدودیتهای برق در تابستان باشد.
آسیب به زیرساختهای گازی و کاهش ظرفیت تولید
یکی از عوامل تشدیدکننده وضعیت فعلی، آسیب به برخی تأسیسات کلیدی صنعت گاز عنوان شده است. بر اساس اعلام مسئولان وزارت نفت، در جریان درگیریهای اخیر، بخشهایی از زیرساختهای گازی کشور از جمله برخی پالایشگاهها، خطوط انتقال و تأسیسات وابسته تحت تأثیر قرار گرفتهاند.سخنگوی دولت اعلام کرده است که در پی این آسیبها، حدود 230 میلیون مترمکعب از ظرفیت تأمین گاز کشور از مدار خارج شده است؛ رقمی که در مقیاس شبکه انرژی ایران، اثر مستقیمی بر میزان گاز قابل تخصیص به نیروگاهها، صنایع و بخش خانگی دارد. کارشناسان انرژی معتقدند این اتفاق، بحران گاز را از یک مشکل ناشی از افزایش مصرف به یک چالش ترکیبی تبدیل کرده است؛ چراکه اکنون علاوه بر رشد تقاضا، مسئله کاهش ظرفیت عملیاتی تولید و انتقال نیز به مشکلات گذشته اضافه شده است. ایران در حالی با کمبود گاز مواجه است که از نظر ذخایر زیرزمینی، یکی از بزرگترین دارندگان منابع گازی جهان به شمار میرود. با این حال، فاصله میان ظرفیت بالقوه و توان واقعی تولید، سالهاست به دلیل محدودیت سرمایهگذاری، مشکلات فناوری و توسعه ناکافی میادین افزایش یافته است.
پارس جنوبی در نقطه حساس تولید
میدان مشترک پارس جنوبی به عنوان مهمترین منبع تأمین گاز کشور، اکنون همزمان با دو چالش بزرگ روبهرو است؛ افت طبیعی فشار مخزن و آسیبهای واردشده به برخی تأسیسات.این میدان که بیش از 70 درصد گاز مورد نیاز ایران را تأمین میکند، پس از چند دهه برداشت مستمر، وارد مرحلهای شده که کاهش فشار مخزن به یکی از دغدغههای اصلی صنعت گاز تبدیل شده است. کارشناسان معتقدند برخی فازهای قدیمی پارس جنوبی به تدریج با کاهش توان تولید مواجه شدهاند و برای حفظ سطح برداشت، اجرای پروژههای فشارافزایی ضروری است. در کنار این روند طبیعی، آسیبهای اخیر به برخی پالایشگاههای مرتبط با پارس جنوبی فشار مضاعفی بر زنجیره تولید وارد کرده است. شرکت نفت و گاز پارس اکنون باید بهطور همزمان دو مسیر را دنبال کند؛ نخست بازسازی تأسیسات آسیبدیده و دوم اجرای طرحهای افزایش فشار برای جلوگیری از افت تولید در سالهای آینده. کارشناسان هشدار میدهند که تأخیر در اجرای این پروژهها میتواند شکاف میان عرضه و تقاضای گاز را در سالهای آینده گستردهتر کند و وابستگی کشور به مدیریت اضطراری مصرف را افزایش دهد.
اقتصاد ایران زیر فشار ناترازی انرژی
پیامدهای کسری گاز تنها به بخش انرژی محدود نمیشود و آثار آن در صنایع مختلف قابل مشاهده است. صنایع فولاد، سیمان، پتروشیمی و سایر واحدهای انرژیبر، برای ادامه فعالیت خود به تأمین پایدار گاز و برق وابسته هستند.
در سالهای اخیر، محدودیتهای انرژی باعث کاهش تولید برخی واحدهای صنعتی شده است. طبق اظهارات برخی نمایندگان مجلس، قطعی برق ناشی از ناترازی انرژی سالانه میلیاردها دلار خسارت به بخش صنعت وارد میکند و ادامه این روند میتواند قدرت رقابت تولیدکنندگان داخلی در بازارهای صادراتی را کاهش دهد.
اکنون صنایع علاوه بر نگرانی از محدودیت برق، باید احتمال کاهش دسترسی به گاز در فصل سرد را نیز در برنامهریزیهای خود لحاظ کنند. پتروشیمیها نیز از جمله بخشهایی هستند که حساسیت بالایی نسبت به این موضوع دارند؛ زیرا گاز برای بسیاری از مجتمعهای پتروشیمی نهتنها سوخت، بلکه خوراک اصلی تولید محسوب میشود و قطع یا کاهش آن میتواند خسارتهای سنگینی به همراه داشته باشد. در بخش خانگی نیز هرگونه سیاست محدودکننده مصرف باید با ملاحظات اجتماعی همراه باشد. کارشناسان معتقدند اجرای برنامههای مدیریت مصرف بدون توجه به وضعیت درآمدی خانوارها و کیفیت ساختمانها، میتواند فشار بیشتری بر دهکهای کمدرآمد وارد کند.
احتمال بازگشت محدودیتهای مصرف در زمستان
مجموع اظهارات مسئولان دولتی و فعالان اقتصادی نشان میدهد احتمال اعمال سیاستهای محدودکننده مصرف در ماههای سرد سال افزایش یافته است. تجربه سالهای گذشته نشان داده است که در دورههای اوج مصرف، دولت ناچار به کاهش مصرف بخشهای صنعتی، اداری و عمومی برای حفظ پایداری شبکه خانگی شده است.
با توجه به افزایش کسری گاز، تکرار چنین سیاستهایی در زمستان پیشرو دور از انتظار نیست؛ بهخصوص اگر روند بازسازی زیرساختها و افزایش ظرفیت تولید با سرعت کافی پیش نرود.در کنار مشکلات داخلی، شرایط منطقهای نیز بر آینده صنعت انرژی ایران اثرگذار است. نااطمینانیهای سیاسی و امنیتی میتواند روند جذب سرمایهگذاری، اجرای پروژههای توسعهای و بازسازی زیرساختهای آسیبدیده را دشوارتر کند.
راهکارها برای عبور از بحران
برای کاهش فشار موجود، مجموعهای از اقدامات در دستور کار قرار گرفته است. اجرای پروژههای فشارافزایی در پارس جنوبی، بازسازی تأسیسات آسیبدیده و بهینهسازی مصرف از جمله برنامههایی است که میتواند بخشی از مشکلات را کاهش دهد.
در بخش برق نیز توسعه انرژیهای تجدیدپذیر، بهویژه نیروگاههای خورشیدی، به عنوان یکی از مسیرهای کاهش وابستگی نیروگاهها به گاز دنبال میشود. هرچند سهم انرژیهای تجدیدپذیر در سبد انرژی کشور همچنان محدود است، اما توسعه این بخش میتواند در بلندمدت فشار بر منابع گازی را کاهش دهد.
همچنین اصلاح الگوی مصرف، افزایش بهرهوری انرژی در ساختمانها و صنایع و جذب سرمایه برای توسعه میادین گازی، از جمله اقداماتی است که کارشناسان آن را برای عبور پایدار از بحران ضروری میدانند.
