بازار ارز تهران در یکشنبه ۱۱ مرداد ۱۴۰۵ صحنهی رقابتی بیسابقه را به نمایش گذاشت؛ جایی که قیمت دلار در بازار آزاد با کاهش چشمگیر به حوالی ۱۹۱ هزار تومان عقبنشست، در حالی که دلار توافقی (حواله) با ثبت رقم ۱۵۳ هزار و ۳۳۷ تومان، قلهای تاریخی را فتح کرد. این دو نرخِ بهظاهر متناقض، شکافی ۲۶ درصدی را رقم زدهاند که از پیچیدگیهای بیسابقهی سیاست ارزی ایران حکایت دارد.
در ۲۴ ساعت منتهی به امروز، دلار آمریکا در بازار آزاد نوسانی بیش از ۵ هزار تومان را تجربه کرد؛ از سقف ۱۹۴,۵۰۰ تومان تا کف ۱۸۹,۳۵۰ تومان. این نوسانِ شدید، بازتابی از حساسیتهای فوقالعادهی بازار به تحولات سیاسی ساعات اخیر است. در سوی دیگر، دلار حوالهایِ مرکز مبادله با نرخ فروش ۱۵۳,۳۳۷ ریال، مسیری کاملاً مجزا از بازار آزاد را طی میکند؛ مسیری که در یک سال گذشته، اختلاف آن با نرخ آزاد بهطور میانگین ۳۳ درصد بوده و امروز با ۲۶ درصد، همچنان در دامنهای هشداردهنده قرار دارد.
نکته قابل تأمل اینکه همزمان با این تحولات ارزی، قیمت طلا و قیمت سکه نیز تحت تأثیر نوسانات دلار قرار گرفتهاند؛ بهگونهای که هرگونه تغییر در نرخ ارز، بلافاصله بر بازار طلا و سکه سایه میاندازد و فعالان این بازارها را به بازبینی معاملات خود وادار میکند.
چرا دلار آزاد سقوط کرد؟ روایت یک عقبنشینی سیاسی
کاهش تنشهای کلامی؛ محرک اصلی فروشندگان
قیمت دلار آزاد که روز گذشته (شنبه) در پی تشدید تنشهای کلامی میان ایران و آمریکا تا مرز ۱۹۵ هزار تومان صعود کرده بود، امروز مسیر معکوس را در پیش گرفت. آنچه بازار را به عقبنشینی واداشت، نه یک تغییر بنیادین اقتصادی، بلکه تغییر لحن سیاسی بود. اخبار و نشانههایی از احتمال بازگشایی تنگه هرمز و کاهش تنشهای منطقهای، معاملهگران را به فروش ارزهای انباشتهشده ترغیب کرد.
بازار ارز ایران امروز بیش از هر زمان دیگری اسیرِ خبرها شده است. تحلیلگران معتقدند تا زمانی که چشمانداز روشنی از آیندهی مذاکرات و تنشهای منطقهای ترسیم نشود، بازار در همان مسیرِ نوسانیِ پاسخ به هر خبر سیاسی باقی خواهد ماند. در چنین شرایطی، قیمت طلا و قیمت سکه نیز بهعنوان پناهگاههای امن سرمایهگذاری، واکنشی سریع به این نوسانات نشان میدهند و معمولاً همجهت با دلار حرکت میکنند.
نقش تنگه هرمز؛ محورِ اصلی انتظارات
تنگه هرمز این روزها به گرهگاه اصلیِ معادلات ارزی تبدیل شده است. هرگونه نشانه از بازگشایی یا تشدیدِ تنش در این آبراهی استراتژیک، موجی از خرید یا فروش را در بازار ارز تهران به راه میاندازد. با توجه به اینکه بیش از ۹۰ درصد تجارت سالانهی ایران از این تنگه عبور میکند، هر تغییری در وضعیت آن، بهطور مستقیم بر درآمدهای ارزی و انتظارات فعالان بازار اثر میگذارد و به تبع آن، قیمت دلار در کوتاهمدت دستخوش تغییرات شدیدی میشود.
دلار توافقی؛ صعودی آرام در سایهی سیاست یکسانسازی
در نقطهی مقابل، دلار توافقی (حواله) با افزایش ۳۶۰ تومانی نسبت به روز قبل، از مرز ۱۵۳ هزار تومان عبور کرد. این صعودِ کمنوسانتر اما پیوسته، نشاندهندهی جهتگیریِ کلانِ سیاست ارزی بانک مرکزی است. از ابتدای تابستان، نرخ فروش دلار در مرکز مبادله ۷۳,۷۶۵ ریال رشد داشته است.
عبدالناصر همتی، رئیس کل بانک مرکزی، هفتههاست بر شفافسازیِ نظام ارزی و حرکت به سوی نرخهای توافقی تأکید میکند. او نظام ارزی کشور را «شناور مدیریتشده با اعمال کنترلهای ارزی» توصیف کرده و بر این نکته پافشاری دارد که نرخ ارز نمیتواند مستقل از تورم، رشد نقدینگی و سایر متغیرهای کلان تعیین شود.
نکتهی کلیدی اما در شکافِ ۲۶ درصدی نهفته است. این فاصله اگرچه از میانگین ۳۳ درصدیِ دورهی مورد بررسی کمتر است، اما همچنان آنقدر زیاد است که رفتارِ فعالان تجاری و واردکنندگان را تحت تأثیر قرار دهد. در شرایطی که ارز حوالهای بهمراتب ارزانتر از بازار آزاد در دسترس است، انگیزهی بهرهگیری از آن در ثبت سفارشهای وارداتی، بهویژه برای کالاهای اساسی، همچنان پابرجاست. در این میان، قیمت طلا و قیمت سکه نیز از این شکاف ارزی بینصیب نمانده و معمولاً با تأخیر، خود را با نرخهای جدید دلار تطبیق میدهند.
تورم و نقدینگی؛ موتورهای پنهانِ فشار ارزی
پشت پردهی نوساناتِ روزانهی بازار، نیروهای بنیادینی در حال حرکت هستند که مسیر بلندمدتِ قیمت دلار را تعیین میکنند.
تورم؛ رتبهی سوم جهانی
بر اساس پیشبینی صندوق بینالمللی پول، نرخ تورم ایران در سال ۲۰۲۶ به ۶۸.۹ درصد خواهد رسید. این رقم، ایران را پس از ونزوئلا و سودان، در رتبهی سومِ بالاترین تورمهای جهان قرار میدهد. چنین سطحی از تورم، بهطور مداوم ارزش پول ملی را فرسایش میدهد و فشارِ صعودیِ اجتنابناپذیری بر نرخ ارز وارد میکند. این فشار تورمی بهوضوح در قیمت طلا و قیمت سکه نیز منعکس میشود، چراکه این فلزات گرانبها همواره بهعنوان پوششی در برابر کاهش ارزش پول ملی مورد توجه قرار گرفتهاند.
رشد نقدینگی و پایهی پولی
بانک مرکزی در ماههای اخیر بر کنترلِ رشدِ بیرویهی پایهی پولی و ترازنامهی بانکها تأکید کرده است. اما با توجه به کسری بودجهی مزمن و فشارهای تأمین مالیِ دولت، مهارِ کاملِ نقدینگی در عمل با دشواریهای فراوانی روبهروست و این مسئله بهطور غیرمستقیم بر قیمت دلار و سایر داراییهای ریالی تأثیر میگذارد.
درآمدهای نفتی؛ متغیرِ گمشده
با وجود قیمتهای بالای نفت در بازارهای جهانی (نفت برنت حدود ۹۱ دلار)، درآمدهای ارزیِ ایران همچنان تحت تأثیر تحریمها و محدودیتهای فروش قرار دارد. هرگونه گشایش در این حوزه میتواند بهسرعت انتظاراتِ بازار را تعدیل کند؛ همانگونه که هرگونه تشدیدِ تحریمها، موجی از افزایش قیمت دلار را به دنبال خواهد داشت و به تبع آن، قیمت طلا و قیمت سکه نیز صعودی خواهند شد.
سناریوهای پیشِ روی بازار ارز
با تلفیقِ دادههای روز و متغیرهای بنیادین، میتوان سه سناریوی محتمل برای آیندهی نزدیکِ بازار ارز ترسیم کرد:
سناریوی اول: تداومِ وضعیتِ فعلی (احتمال بالا)
در صورتی که سطحِ کنونیِ تنشهای سیاسی و سیاستهای ارزیِ بانک مرکزی تداوم یابد، بازار در همان دامنهی نوسانیِ فعلی باقی خواهد ماند. قیمت دلار آزاد در کانال ۱۸۵ تا ۱۹۵ هزار تومان و دلار توافقی در محدودهی ۱۴۸ تا ۱۵۵ هزار تومان به نوسان ادامه میدهد. شکاف ۲۰ تا ۳۰ درصدیِ میان دو نرخ، بهعنوان یک ویژگیِ ساختاریِ نظام ارزیِ دوگانه، تداوم خواهد یافت و قیمت طلا و قیمت سکه نیز در دامنههای متعادلی نوسان خواهند کرد.
سناریوی دوم: کاهش تنش و توافق (احتمال متوسط)
در صورت کاهشِ قابلتوجهِ تنشهای منطقهای و پیشرفت در مذاکرات، قیمت دلار آزاد میتواند بهسرعت به سطوح پایینتر عقبنشینی کند. برخی تحلیلگران معتقدند در صورت توافق، نرخ دلار تا محدودهی ۲۰۰ هزار تومان و در سناریوی تشدید تنش حتی تا ۴۰۰ هزار تومان نیز صعود ممکن است. آزادسازیِ داراییهای بلوکهشده (که برخی منابع از ارقام ۶ تا ۱۲ میلیارد دلار سخن میگویند)، میتواند انتظاراتِ بازار را بهطور اساسی تغییر دهد و به تبع آن، قیمت طلا و قیمت سکه نیز مسیر جدیدی در پیش خواهند گرفت.
سناریوی سوم: تشدید تنش (احتمال پایینتر اما پُرهزینه)
در سناریویِ تشدیدِ تنشهای نظامی یا تشدیدِ تحریمها، قیمت دلار آزاد میتواند با جهشیِ سریع، سقفهای تاریخیِ جدیدی را ثبت کند. در این حالت، شکافِ میان نرخ آزاد و توافقی نیز بهطور قابلتوجهی افزایش خواهد یافت و سیاستهای ارزیِ بانک مرکزی با چالشهای جدیتری روبهرو خواهد شد. طبیعی است که در چنین وضعیتی، قیمت طلا و قیمت سکه نیز بهعنوان داراییهای امن، با رشد قابلتوجهی همراه خواهند شد و رکوردهای تازهای به جای خواهند گذاشت.
جمعبندی؛ پیچیدگیِ یک بازارِ دوگانه
بازار ارزِ ایران امروز بیش از هر زمان دیگری پیچیده و چندلایه شده است. قیمت دلار در بازار آزاد، اسیرِ نوساناتِ سیاسیِ لحظهای است؛ دلارِ توافقی، در مسیری آرام اما پیوسته به سوی سقفهای جدید حرکت میکند؛ و شکافِ ۲۶ درصدی میان این دو، گواهِ روشنی بر تداومِ نظامِ ارزیِ دوگانهای است که نه تنها مزایایِ یکسانسازی را از اقتصاد سلب کرده، بلکه ابهام و نااطمینانی را به ویژگیِ همیشگیِ این بازار تبدیل نموده است. در این میان، قیمت طلا و قیمت سکه نیز بهعنوان آینههای تمامنمای بازار ارز، رفتاری مشابه با دلار از خود نشان میدهند و گاه حتی با شدت بیشتری به اخبار و تحولات سیاسی واکنش نشان میدهند.
آنچه مسلم است، وابستگیِ روزافزونِ بازار ارز به تحولاتِ بیرون از اقتصادِ ایران، یعنی تنشهای منطقهای و مذاکراتِ سیاسی، و ناتوانیِ سیاستهای ارزی در ایجادِ ثباتِ پایدار، چالشِ اصلیِ پیشِ رویِ فعالان اقتصادی و سیاستگذاران پولی است. در چنین فضایی، نه پیشبینیِ قطعی ممکن است و نه انتظارِ ثبات؛ تنها چیزی که میتوان بر آن حساب کرد، نوسان است؛ نوسانی که هر روز با خبری تازه، مسیری جدید مییابد و همهی بازارها از جمله طلا، سکه و ارز را تحت تأثیر قرار میدهد. فعالان این بازارها ناگزیرند با چشمانی باز و تحلیلی دقیقتر از گذشته، گام در این میدان پرنوسان بگذارند و همواره بهیاد داشته باشند که در بازار امروز ایران، خبر، مهمترین محرکِ تعیینکنندهی قیمت دلار، قیمت طلا و قیمت سکه محسوب میشود.