علی رضوان پور- تحلیل گر مسائل بین الملل: این پیمان که اخیراً میان عربستان سعودی، امارات متحده عربی و بحرین (و با حمایت ضمنی آمریکا و اسرائیل) در چارچوب رزمایشهای مشترک و هماهنگیهای دفاعی شکل گرفته، در واکنش به نگرانیهای امنیتی مشترک (نظیر تهدیدات موشکی و پهپادی) و همچنین در بستر روند عادیسازی روابط با اسرائیل (توافق آبراهام) طراحی شده است. هدف اعلامی آن، تقویت بازدارندگی جمعی در برابر «تهدیدات خارجی» است. سوالی که اینجا مطرح میشود این است که آیا این پیمان میتواند نظم منطقهای بدون ایران ایجاد کند؟
در پاسخ باید گفت خیر، به دلایل ساختاری، ژئوپلیتیکی و عملیاتی که در ذیل به آنها اشاره خواهند شد، این پیمان بدون حضور ایران نمیتواند نظم منطقهای مطلوب را برای کشورهای هدف ایجاد کند.
الف) نبود «عمق استراتژیک» بدون ایران
- ایران بهعنوان یک بازیگر محوری در معادلات امنیتی خلیج فارس (با توجه به موقعیت تنگه هرمز، نفوذ در عراق، سوریه، لبنان و یمن) قابل حذف نیست. هرگونه نظم منطقهای که ایران را نادیده بگیرد، فاقد پایداری خواهد بود.
- تجربه تاریخی (جنگ ۸ ساله، بحرانهای نفتی، و تحولات ۲۰۱۱ به بعد) نشان میدهد که امنیت منطقه بدون گفتگو با ایران، شکننده و موقتی است.
ب) ناهمگونی درونی ائتلاف
- اختلافات داخلی میان اعضا: امارات و عربستان در موضوعاتی مانند سیاست نفتی (اوپک)، نحوه مواجهه با اخوانالمسلمین، و رویکرد به یمن اختلافنظر دارند.
- وابستگی شدید به آمریکا: این پیمان بدون چتر نظامی آمریکا (پایگاهها، ناوگان پنجم، سامانههای پدافندی) عملاً فاقد بازدارندگی واقعی است. اما سیاستهای متغیر آمریکا (نظیر خروج از افغانستان یا کاهش تعهدات) اعتبار این تضمین را زیر سؤال برده است.
ج) واکنش ایران و بازیگران دیگر
- ایران این پیمان را «تهدید مستقیم» تلقی کرده و در پاسخ، توانمندیهای موشکی و پهپادی خود را ارتقا داده و روابط با روسیه و چین را گسترش داده است.
- ترکیه، قطر و عمان نیز بهعنوان بازیگران مستقل، با این ائتلاف همراه نشدهاند و در عمل، «نظم بدون ایران» را به رسمیت نمیشناسند.
د) تجربه شکست خورده «ائتلاف عربی» در یمن
- ائتلاف نظامی تحت رهبری سعودی از ۲۰۱۵ تاکنون نتوانسته به اهدافش برسد، در حالی که ایران از طریق حمایت از انصارالله، موازنه را حفظ کرده است. این شکست، نشان میدهد که ائتلافهای نظامی بدون راهحل سیاسی، نمیتوانند نظم پایدار بسازند.
جمعبندی و چشمانداز
نظم منطقهای پایدار در خاورمیانه تنها از طریق چندجانبهگرایی فراگیر (شامل ایران، ترکیه، قطر و حتی عراق و سوریه) و راهحلهای سیاسی (نه صرفاً نظامی) امکانپذیر است. پیمان مکه میتواند بهعنوان یک «ابزار موازنه» در کوتاهمدت عمل کند، اما اگر به «دیپلماسی منطقهای» (مثل روند عادیسازی با ایران یا گفتگوهای امنیتی فراگیر) تبدیل نشود، احتمالاً به تشدید رقابت و بیثباتی بیشتر دامن خواهد زد. بهویژه با توجه به تحولات اخیر (از سرگیری روابط ایران و عربستان در سال ۲۰۲۳ و توافقات امنیتی)، به نظر میرسد که اعضای این پیمان نیز بهتدریج به این نتیجه رسیدهاند که «امنیت مشترک» بدون ایران یک سراب است و مسیر عملی، گفتگو و همکاری چندجانبه است. نتیجه نهایی این پیمان نه از نظر عملیاتی و نه از نظر ژئوپلیتیکی قادر به ایجاد نظم منطقهای بدون ایران نیست. در بهترین حالت، میتواند به «بازدارندگی موقت» کمک کند، اما نظم واقعی نیازمند تعامل با تهران و سایر بازیگران اصلی است.