المیرا بابایی-روزنامه نگار: بازار خودروهای چینی در ایران طی سالهای گذشته با سرعت قابل توجهی توسعه پیدا کرده است؛ خودروهایی که زمانی سهم کوچکی از بازار را در اختیار داشتند، امروز بخش مهمی از بازار خودروهای مونتاژی و وارداتی کشور را تشکیل میدهند. اما همزمان با افزایش تعداد این خودروها در خیابانهای ایران، یک مشکل قدیمی بیش از گذشته خود را نشان میدهد: کمبود قطعات یدکی خودروهای چینی و افزایش شدید قیمت لوازم یدکی.
به گزارش «نقش اقتصاد»، مالک یک خودروی چینی ممکن است هنگام خرید با فهرستی بلند از امکانات، تجهیزات و فناوریهای جدید مواجه شود، اما چند ماه یا چند سال بعد، هنگام نیاز به تعمیر خودرو با سؤال مهمتری روبهرو شود: «قطعه این خودرو را از کجا پیدا کنم؟»گزارشهای بازار قطعات یدکی نشان میدهد کمبود قطعات خودروهای چینی و مونتاژی همچنان یکی از مشکلات جدی بازار است. رئیس اتحادیه فروشندگان لوازم یدکی خودرو و ماشینآلات تهران نیز در سال 1404 تأکید کرده بود که در حوزه خودروهای چینی و مونتاژی همچنان کمبود قطعه وجود دارد و کندی تخصیص ارز یکی از مشکلات اصلی زنجیره تأمین است.
چرا قطعات خودروهای چینی کمیاب شدهاند؟
کمبود قطعات خودروهای چینی یک علت واحد ندارد؛ بلکه حاصل مجموعهای از مشکلات در زنجیره واردات، تولید، توزیع و خدمات پس از فروش است.
- وابستگی بالا به واردات قطعات
یکی از مهمترین دلایل، وابستگی بخش قابل توجهی از خودروهای چینی به قطعات وارداتی است.
در خودروهای مونتاژی، حتی اگر فرآیند مونتاژ خودرو داخل کشور انجام شود، بخش مهمی از قطعات اصلی همچنان از خارج تأمین میشود. بنابراین توقف یا کند شدن واردات میتواند مستقیماً تولید و خدمات پس از فروش را تحت تأثیر قرار دهد.
در اظهارات کارشناسی منتشرشده در سال 1404 نیز تأکید شده است که مشکل تأمین قطعات اصلی وارداتی میتواند هم تولید خودرو و هم بازار قطعات یدکی را تحت فشار قرار دهد.
این یعنی «مونتاژ داخل» الزاماً به معنای «استقلال زنجیره تأمین» نیست.
- تخصیص ارز؛ گلوگاه اصلی بازار قطعات
بازار قطعات یدکی بهشدت تحت تأثیر سیاستهای ارزی قرار دارد.
واردکننده برای تأمین قطعات باید ارز تهیه کند و هرگونه تأخیر در تخصیص ارز میتواند زمان ورود قطعه به کشور را افزایش دهد. رئیس اتحادیه فروشندگان لوازم یدکی خودرو و ماشینآلات تهران در سال 1404، کندی و حتی گزینشی بودن تخصیص ارز برای واردات قطعات را از مشکلات اصلی بازار عنوان کرده بود. نتیجه این وضعیت روشن است: قطعهای که باید امروز در بازار موجود باشد، ممکن است هفتهها یا ماهها در چرخه واردات، تأمین ارز، حملونقل و ترخیص باقی بماند.
- تحریم و دشواری انتقال پول
تحریمها نیز مسیر تأمین قطعات را پیچیدهتر کردهاند. حتی زمانی که قطعه در چین موجود باشد، انتقال پول، انجام معامله، حملونقل، بیمه محموله و فرآیندهای مالی میتواند هزینه و زمان تأمین را افزایش دهد. این مسئله بهویژه برای قطعات تخصصی و کممصرف اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا واردکننده نمیتواند همیشه حجم بزرگی از قطعات خاص را وارد و برای مدت طولانی در انبار نگهداری کند.
- تنوع بیش از حد مدلهای چینی
یکی از مشکلات ساختاری بازار خودروهای چینی در ایران، تنوع بالای برندها و مدلهاست. در سالهای گذشته مدلهای متعددی از برندهای مختلف وارد یا مونتاژ شدهاند؛ در حالی که بسیاری از آنها تیراژ بالایی ندارند. این موضوع از نظر اقتصادی یک مشکل مهم ایجاد میکند.
برای یک قطعهفروش، واردات قطعه خودرویی که تعداد محدودی از آن در کشور وجود دارد، ممکن است صرفه اقتصادی نداشته باشد. بنابراین بازار به سمت قطعات خودروهای پرتیراژتر حرکت میکند و صاحبان مدلهای کمتیراژ با کمبود بیشتری مواجه میشوند. گزارشهای بازار نیز نشان میدهد مشکل تأمین قطعات برای برخی مدلهای خاص و جدیدتر، شدیدتر از خودروهای چینی قدیمیتر و پرتیراژ است.
- ضعف شبکه خدمات پس از فروش
خودرو را نمیتوان بدون خدمات پس از فروش به بازار عرضه کرد. فروش خودرو تنها مرحله نخست رابطه میان خودروساز و مشتری است. این رابطه ممکن است سالها ادامه داشته باشد و در این مدت، تأمین قطعات، تعمیرات، سرویسهای دورهای و پشتیبانی فنی اهمیت پیدا میکند. یکی از انتقادهای مطرحشده از سوی فعالان بازار این است که در برخی موارد، تمرکز بیشتری بر فروش خودرو و تأمین قطعات مورد نیاز خط تولید وجود داشته و بازار خدمات پس از فروش با مشکل مواجه شده است. در چنین شرایطی، مصرفکننده عملاً هزینه ضعف زنجیره خدمات را پرداخت میکند.
- قطعاتی که «هستند» اما در بازار نیستند
کمبود قطعه همیشه به معنای نبود فیزیکی قطعه در کشور نیست. گاهی قطعه در انبار شرکت، گمرک یا شبکه محدود توزیع وجود دارد، اما دسترسی عمومی به آن دشوار است. این اتفاق باعث ایجاد یک بازار چندلایه میشود؛ در یک طرف نمایندگی یا واردکنندهای قرار دارد که قطعه را با محدودیت عرضه میکند و در طرف دیگر، بازار آزاد که همان قطعه را با قیمت بالاتر عرضه میکند.
در چنین شرایطی، مصرفکننده نهتنها با مشکل کمبود مواجه میشود، بلکه باید برای یافتن قطعه، هزینه جستوجو و واسطهگری بیشتری نیز پرداخت کند.
- نوسان ارز؛ موتور افزایش قیمت قطعات
قیمت قطعات خودروهای چینی به دلیل وابستگی به واردات، ارتباط مستقیمی با نرخ ارز دارد. افزایش نرخ ارز فقط قیمت قطعه را بالا نمیبرد؛ بلکه هزینه حمل، بیمه، ترخیص، سرمایه در گردش و هزینه نگهداری کالا را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. به همین دلیل، حتی در شرایطی که یک قطعه در چین با افزایش قیمت قابل توجهی مواجه نشده باشد، ممکن است قیمت نهایی آن در بازار ایران افزایش زیادی پیدا کند. فعالان بازار نیز نوسانات ارزی را یکی از عوامل مهم افزایش قیمت قطعات خودروهای چینی عنوان کردهاند.
قطعات چینی؛ از کمیابی تا گرانی
مشکل بازار فقط «پیدا کردن قطعه» نیست؛ قیمت نیز به یک چالش جدی تبدیل شده است.
وقتی عرضه محدود و تقاضا بالا باشد، طبیعی است که قیمت در بازار افزایش پیدا کند. اما در بازار قطعات خودروهای چینی، هزینههای واردات، نوسان ارز، واسطهگری و محدودیت دسترسی نیز به این مسئله اضافه میشوند.
در نتیجه، ممکن است یک قطعه کوچک و ظاهراً کماهمیت، هزینهای سنگین به مالک خودرو تحمیل کند.
گزارشهای بازار در سالهای گذشته حتی از مواردی حکایت داشتهاند که قیمت برخی قطعات خودروهای چینی از نمونههای مربوط به خودروهای ژاپنی یا اروپایی نیز بالاتر رفته است.
خواب خودرو در تعمیرگاه؛ هزینه پنهان کمبود قطعه
کمبود قطعه تنها هزینه خرید قطعه نیست. اگر یک خودرو به دلیل نبود قطعه چند روز یا چند هفته در تعمیرگاه بماند، مالک با مجموعهای از هزینههای غیرمستقیم مواجه میشود:
– هزینه تعمیرگاه و کارشناسی
– هزینه حمل خودرو
– هزینه استفاده از تاکسی یا خودروی جایگزین
– کاهش ارزش خودرو
– از دست رفتن زمان
– اختلال در فعالیتهای روزمره و کاری
در واقع، «زمان خواب خودرو» به یکی از هزینههای پنهان مالکیت خودروهای کمتیراژ تبدیل شده است.
قطعات تقلبی؛ تهدید دوم بازار
وقتی قطعه اصلی کمیاب میشود، بازار برای جایگزین کردن آن به سمت قطعات متفرقه حرکت میکند.
این مسئله میتواند زمینه را برای عرضه قطعات تقلبی، بیکیفیت یا قطعاتی که با نام برند اصلی فروخته میشوند فراهم کند.
خطر این موضوع در قطعات حساس مانند قطعات موتور، سیستم ترمز، سیستم خنککننده، قطعات برقی و قطعات مربوط به ایمنی خودرو بسیار بیشتر است.
در نتیجه، بحران کمبود قطعه میتواند از یک مشکل اقتصادی به یک مسئله ایمنی نیز تبدیل شود.