موج خروج نیروی کار ماهر از ایران | حاج اسماعیلی: بازار کار غیررسمی از بازار کار رسمی پیش افتاد

*جناب اسماعیلی! با توجه به مواردی که شما فرمودید ناترازی انرژی هم می تواند در تشدید ریزش نیروی کار دخیل باشد؟

دقیقا در کنار این عوامل، ما ناترازی‌های متعدد را در بخش‌های انرژی هم شاهد هستیم. می‌دانید که ما الان چند سالی است که شاهد قطع برق هستیم. کسب‌وکارهای متعدد در بخش‌های صنعتی و خانگی دچار مشکل اساسی شده‌اند. مسئله کمبود برق هنوز حل نشده است؛ با وجود اینکه تابستان را پشت سر گذاشتیم و وارد شرایط سرما شدیم، باز هم خیلی از آن‌ها با کمبود برق روبه‌رو هستند.

خیلی از آن‌ها به دنبال این رفته‌اند که خودشان برق تولید کنند یا ژنراتور بخرند. این‌ها هم هزینه‌های خاص خودش را دارد و ممکن است در درازمدت به هر حال این کارها پاسخ دهد. بنابراین، این عوامل متعدد باعث می‌شود که ما شاهد سختی‌ها و موانع جدی در کارهای تولیدی و فعالیت‌های کسب‌وکار در ایران باشیم.

دولت نسبت به گذشته به شدت با کمبود ارز روبرو است

*یکی از مواردی که برخی از کارشناسان به آن اشاره می‌کنند حذف ارز ۲۸۵۰۰ تومانی است و برخی معتقدند هزینه‌های واحدهای تولیدی را بالا برده است و این موجب شده تا تولیدکننده‌ها برای کاهش هزینه‌های خود به تعدیل نیرو کار رو آوردند ، این موضوع تا چه میزان صحت دارد؟

واقعیت این است که دولت اکنون برخلاف گذشته دچار کمبود ارز شده است. بعد از روی کار آمدن آقای ترامپ در آمریکا و تحولاتی که نسبت به ایران اتفاق افتاده، با محدودیت فروش نفت مواجه شدیم. ما در گذشته هم تحریم بودیم، ولی با دور زدن تحریم‌ها و تعامل با دلال‌های متعددی که در کشورهای حوزه خلیج فارس یا در جاهای دیگر بودند، به هر حال نفت ایران با قیمت‌های پایین‌تر فروخته می‌شد و از این محل، درآمد ارزی برای کشور تأمین می‌شد. این مسائل باعث شده که ما دچار کمبود منابع ارزی شویم.

همچنین در خصوص تجار ما نیز به خاطر همان محدودیت‌ها و تحریم‌هایی که برای نقل‌وانتقال پول برای کشور ما وجود دارد و باعث می‌شد درآمد ارزی برای کشور ایجاد کنند، این محدودیت‌ها با روی کار آمدن آقای ترامپ شدت پیدا کرده است. کمبود منابع ارزی باعث می‌شود که دولت هر روز سهمیه‌های ارزی که در ایران وجود داشته است را به حداقل برساند و بعضی از آن‌ها را حذف کنند. در رابطه با ارز ترجیحی که عمدتا برای کالاهای اساسی و نهاده‌های دامی صورت گرفت، موجب شد تا هر روز این محدودیت بیشتر شود.

کنترل بازار از دست دولت خارج شده

کنترل بازار و قیمت‌ها تا حدی از دست دولت خارج شده و در نتیجه، سیاست‌گذار به افزایش نرخ ارز ترجیحی یا حذف آن برای برخی کالاها روی آورده است. این رویکرد به‌طور مستقیم بر فعالیت کسب‌وکارها اثر می‌گذارد؛ چراکه بخشی از تولیدکنندگان، به‌ویژه فعالان حوزه مواد غذایی و کالاهای اساسی، از دریافت ارز ترجیحی محروم می‌شوند. هم‌زمان، اعمال کنترل‌های قیمتی از سوی دولت فشار مضاعفی بر تولیدکنندگان وارد می‌کند و با افزایش شدید هزینه‌ها، صرفه اقتصادی تولید را برای آن‌ها کاهش می‌دهد.

مهاجرت نیروی کار بخاطر نبود فرصت های شغلی پایدار

*با توجه به روند فزاینده ریزش نیروی کار در کشور، هم‌زمان با خروج سرمایه، شاهد افزایش مهاجرت کارگران فنی، نیروهای ماهر و حتی کارگران ساده از کشور هستیم، این روند تا چه حد می‌تواند بازار کار را تحت تأثیر قرار دهد؟

بله، متأسفانه چند سالی است که کشور با این مشکل به‌صورت مستمر مواجه است. در سال‌های اخیر، به دلیل نبود سرمایه‌گذاری مؤثر و پایدار، بازار کار توسعه نیافته و همین مسئله به از دست رفتن بخش قابل‌توجهی از نیروی کار ماهر و تحصیل‌کرده منجر شده است. موج مهاجرتی که طی این سال‌ها شکل گرفته، بیش از هر چیز ریشه در نبود فرصت‌های شغلی پایدار، چشم‌انداز نامطمئن اقتصادی و ناتوانی بازار کار ایران در جذب و حفظ سرمایه انسانی دارد.

دستمزدهای پایین امید نیروی کار برای ماندن در ایران را از بین برده است

بنابراین طبیعی است که قبلاً در بخش‌های حرفه‌ای و تحصیل‌کرده این مشکل را داشتیم، اما متأسفانه در بخش نیروهای ساده هم با این مشکل مواجه شده‌ایم. پرداخت دستمزدهای پایین یکی از دلایلی است که به هر حال باعث می‌شود امید نیروی کار برای کار در داخل از دست برود در حال حاضر ما یکی پایین‌ترین دستمزدها را در دنیا داریم و این‌ها همه عواملی است که به تشدید خروج نیروی کار از بازار کار کمک کرده است.

شکل‌گیری بازار کار غیر رسمی در کشور

*آیا می‌توان گفت ضعف سیاست‌های اشتغال‌زایی و رکود اقتصادی، عامل اصلی گسترش بازار کار غیررسمی در کشور است؟

وقتی بازار کار مورد حمایت جدی قرار نگیرد، مشاغل جدید تعریف نشود و در عین حال تقاضا در بازار کاهش پیدا کند و اقتصاد کشور با رکود مواجه شود،‌ بازار کار غیر رسمی شکل می گیرد و جایی برای افزایش ظرفیت‌های اشتغال وجود ندارد.

خود دولت هم در برنامه اشتغالی، مخصوصاً دولت چهاردهم، هیچ برنامه خاصی ندارد؛ به دلیل همین محدودیت‌ها و مشکلاتی که الان در حوزه‌های اقتصادی با آن مواجه است. بنابراین تا ما نتوانیم هم از طریق جذب سرمایه داخلی و هم جذب سرمایه خارجی اقدام کنیم، امکان توسعه بازار کار وجود ندارد. مخصوصاً که زیرساخت‌های ما الان آسیب دیده و بدون وجود زیرساخت‌های لازم، امکان توسعه بازار کار هم در ایران امکان‌پذیر نیست. این‌ها همه باعث می‌شود که روزبه‌روز محدودیت‌های جدی را برای اشتغال نیروی کار داشته باشیم.

بازار کار غیررسمی از بازار کار رسمی پیش افتاد

*این مشکلات چقدر می‌تواند بر تولیدات صنعتی تأثیر بگذارد؟

قطعا مؤثر است، چرا که ما علاوه بر این مسئله، شاهد ابزارهای محدودکننده دیگر هم در کشور بوده‌ایم که ریسک فعالیت‌های اقتصادی را بالا برده است. آخرین آمارهایی که خود دولت هم اعلام کرده، نشان می‌دهد که اکنون بازار کار غیررسمی نسبت به بازار کار رسمی پیشی گرفته است. این‌ها همه نشان می‌دهد که بازار کار در ایران تا چه حد بحرانی شده است.

همچنین این مسائل نشان می‌دهد که علاوه بر اینکه تولیدات ما کاهش پیدا می‌کند، استاندارد و کیفیت آن‌ها هم روزبه‌روز دارد کاهش پیدا می‌کند. در عین حال ما هم بازارهای صادراتی را از دست می‌دهیم و هم با مشکلاتی که برای مردم ایجاد شده، تقاضا را در بازار داخلی از دست می‌دهیم.