نفیسه زمانی-نسیم ستوده: با نزدیک شدن به روزهای گرم سال 1405، صنعت برق ایران، بار دیگر در آستانه یک چالش تاریخی و حیاتی قرار گرفته است. ناترازی ،میان تولید و مصرف برق، که سالهاست به عنوان یکی از بزرگترین معضلات زیرساختی کشور شناخته میشود، این بار با شدت بیشتری، نمود پیدا کرده است. این وضعیت، که ریشه در فرسودگی شبکه، محدودیت ظرفیت نیروگاهها، کاهش منابع آبی و افزایش بیرویه تقاضا دارد، دولت و وزارت نیرو را بر آن داشته تا استراتژیهای جدیدی را برای عبور از تابستان پیشرو تدوین کنند.
بدون تردید، در سایه تنشهای منطقهای و تأثیرات اقتصادی جنگ اخیر، مدیریت بحران انرژی نه تنها یک مسئله فنی، بلکه یک ضرورت امنیتی و اقتصادی بشمار می آید.
چالشهای ساختاری و نقش جنگ در تشدید بحران
درشرایطی کشور با ناترازی های جدی در حوزه انرژی روبروست که ظاهراً وضعیت برق، حادترین بخش این بحران است. در تابستان 1404، ناترازی برق به 22 هزار مگاوات رسید و خاموشیهای گسترده، زندگی و تولید را فلج کرد.
و حالا در سال 1405 هرچند بنا بریکسری از اظهارات وپیش بینی های انجام گرفته ازسوی متولیان،احتمال می رود تابستان ،شرایط بهتری را نسبت به سال گذشته داشته باشیم اما بررسی عمیقتر وضعیت برق ایران، ما را با حقایقی روبرو میکند که نشان از دلایل ریشه ای این بحران است.
مصطفی رجبی مشهدی، معاون برق و انرژی وزارت نیرو، معتقد است: که اقتصاد یارانهای و قیمتهای تکلیفی برق، اصلیترین مانع برای جذب سرمایهگذار در این بخش بودهاند. وقتی قیمت برق به گونهای تعیین شود که بازگشت سرمایه برای تولیدکنندگان توجیهپذیر نباشد، توسعه زیرساختها متوقف میشود. این مسئول تأکید میکند: برای تحقق اهداف برنامه هفتم توسعه، سالانه به حدود 6 میلیارد دلار سرمایهگذاری در بخشهای نیروگاهی، شبکه انتقال و هوشمندسازی نیاز است؛ رقمی که با مدل فعلی اقتصادی پاسخگو نیست.
علاوه بر چالشهای اقتصادی، تأثیرات جنگ تحمیلی اخیر بر صنعت برق نیز غیرقابل انکار است. اگرچه بخشی از ناترازی پیش از جنگ وجود داشت، اما آسیبهای وارده به زیرساختها، از جمله نیروگاهها و شبکههای انتقال، کسری تولید را تشدید کرده است. برآوردها نشان میدهد که خسارت وارد شده به صنعت انرژی میتواند تا 60 همت برسد. این خسارات، علاوه بر هزینههای بازسازی، باعث اختلال در زنجیره تأمین مواد اولیه و قطعات شده است.
از مشارکت مردمی تا نظارت هوشمند
مشارکت داوطلبانه مردم به علاوه نظارت دقیق بر پرمصرفها دو محور اصلی است که وزارت نیرو برای جلوگیری از خاموشیهای گسترده اعلام می کند .عباس علیآبادی، وزیر نیرو، با اشاره به این نکته که مدیریت مصرف، نباید صرفاً بر پایه اجبار استوار باشد، هدف گذاری اصلی را صرفه جویی حدود 80 درصدی مصرف ،از طریق فرهنگسازی و همکاری خودخواسته شهروندان ،عنوان می کند. این رویکرد بر این باور، استوار است که تغییر رفتار در سطح جامعه، کمهزینهترین و پایدارترین راه برای کاهش بار شبکه در ساعات اوج مصرف است. وزیر نیرو با ارائه عدد و رقمی مشخص از مردم خواسته است که دمای محیط خانه را روی 25 درجه سانتیگراد تنظیم کنند. با این توضیح که هر یک درجه افزایش دما در تنظیم ترموستات، میتواند حدود 3 درصد از مصرف برق سامانههای سرمایشی را کاهش دهد. درخواستی ساده که اگر به صورت جمعی اجرا شود، تأثیر شگرفی بر پایداری شبکه خواهد داشت. مضاف برآنکه برای مشترکانی که مصرف برق آنها فراتر از الگوی مصوب است، سیاست هشدار و اخطار، جایگزین قطع ناگهانی برق شده است. استفاده از کنتورهای هوشمند و ابزارهای کنترلی پیشرفته، امکان پایش لحظهای مصرف را فراهم کرده است. در این طرح، مشترکان پرمصرف ،ابتدا اخطار میگیرند و در صورت عدم رعایت و تکرار تخلف، برق آنها به صورت موقت، قطع خواهد شد. این روش، ضمن ایجاد انضباط در مصرف، از اعمال محدودیتهای سراسری که باعث نارضایتی عمومی میشود، جلوگیری میکند. قابل توجه آنکه از جذابترین بخشهای برنامه تابستان 1405، ارائه مشوقهای مالی به مشترکان صرفهجو است. وزارت نیرو طرحی را تدوین کرده که بر اساس آن، مشترکان خانگی که بتوانند مصرف برق خود را حداقل 10 درصد کاهش دهند، یا نسبت به نصب سیستمهای خورشیدی اقدام کنند، تا 30 درصد تخفیف در قبض برق خود دریافت خواهند کرد. طرحی که درکنار ایجاد انگیزه مالی ،پیامی را مبنی بر عدالت در توزیع انرژی ارسال میکند؛ به این معنا که کسانی که مصرف بهینه دارند، پاداش میگیرند و کسانی که اسراف میکنند، جریمه میشوند. در شهر تهران که تراکم جمعیتی و مصرف بالا از ویژگیهای بارز آن است، از ابتدای خردادماه پایشهای میدانی و سامانههای هوشمند به طور جدیتری اعمال شدهاند. این اقدامات گویای آن است که مدیریت مصرف، دیگر نه یک حرف وشعار، بلکه به یک رویه اجرایی دقیق تبدیل شده است.
واردات برق و دیپلماسی انرژی
اما برنامه دیگر وزارت نیرو ، واردات برق است که به عنوان یک راهکار موقت برای پوشش کسری تولید، در نظر گرفته تا در اوج بار تابستان، حدود 300 مگاوات برق را از کشورهای همسایه مانند ترکمنستان و ارمنستان وارد کند. این اقدام، اگرچه حجم ناچیزی از نیاز کل کشور را پوشش میدهد، ولی سیگنال مثبتی از همکاریهای منطقهای است. همچنین، مذاکراتی برای تبادل 1000 مگاواتی برق با روسیه در دستور کار قرار دارد. مصطفی رجبی مشهدی اعلام کرده است؛ که سنکرون شبکه برق ایران با روسیه جزء توافقات آینده است و پس از احداث خطوط مورد نیاز، این ظرفیت میتواند فعال شود. پروژههایی که حاکی ازعزم دولت ،برای تنوعبخشی به منابع تأمین برق و کاهش وابستگی صرف به منابع داخلی است.
انرژیهای تجدیدپذیر راه حل پایدار؟
درکنار همه راهکارهای کوتاه مدت ومیان مدتی که دولت اعلام می کند، توسعه انرژیهای تجدیدپذیر، به ویژه انرژی خورشیدی، به عنوان یکی از راه حل های بلندمدت برای حل ناترازی برق مطرح شده است. بر طبق برنامه وزارت نیرو ،پیشبینی میشود که ظرفیت نیروگاههای تجدیدپذیر تا پایان تابستان به 7000 مگاوات برسد. با این حال، کارشناسان صنعت برق هشدار میدهند؛ که نمیتوان امید اصلی را به این بخش بست. دلیل اصلی، وابستگی شدید این صنعت به واردات تجهیزات و نوسانات نرخ ارز است. در وضعیت فعلی که بنادر، تحت نظارت شدید قرار دارند و ارز برای واردات محدود است، توسعه سریع ظرفیتهای تجدیدپذیر با کندی مواجه شده است.
برنامه های برقی برای بخش صنعت
درحالی که بخش خانگی، تحت فشار مدیریت مصرف قرار دارد، در سوی دیگر هم بخش صنعت، قرار گرفته که به عنوان موتور محرک اقتصاد، نیازمند تأمین برق پایدار است.به گفته وزیر نیرو برق صنایع بزرگ، به ویژه صنایع پتروشیمی و فولاد، در اولویت تأمین قرار دارد. برای جلوگیری از توقف خطوط تولید، وزارت نیرو اقدام به بستن قراردادهای کاهش مصرف با بنگاههای اقتصادی کرده است. همچنین، تلاش میشود تا با فعالسازی مجدد یوتیلیتیهای صنایع بزرگی که در جریان جنگ آسیب دیده بودند، مازاد برق تولیدی آنها به شبکه سراسری تزریق شود.
با این وجود ، مهدی مسائلی، دبیرکل سندیکای صنعت برق ایران هشدار میدهد؛ که نمیتوان انتظار داشت تمام صنایع بدون هیچگونه اختلالی فعالیت کنند. او پیشنهاد میکند که باید پویشی با عنوان برق خانه در برابر برق کارخانه راه بیندازیم تا مردم درک کنند که برای چرخیدن اقتصاد، پذیرش خاموشیهای کوتاهمدت و مدیریت مصرف در بخش خانگی ضروری است.
عبور از تابستان با همیاری دولت ومردم
فشارهای کنترلی بر پرمصرفها، مشوقهای مالی برای صرفهجویان و تلاش برای دیپلماسی انرژی با همسایگان از برنامه هایی است که دولت ،مصمم به اجرای آن ها برای گذر موفق از تابستان سال 1405 است . پیام اصلی این برنامه ها مدیریت مصرفی است که اکنون ،نه یک انتخاب بلکه یک ضرورت ،برای بقای اقتصادی و اجتماعی کشور است. شایان ذکر است همزمان با اقدامات وبرنامه های دولت برای مقابله با ناترازی های امسال ، بهارستان نشینان نیز در واکنش به این بحران، جلسات متعددی را با وزیر نیرو برگزار کرده اند. نمایندگان مردم با تأکید بر اینکه تمام توان وزارت نیرو برای تأمین برق خانوارها، بخش تجاری و صنایع به کار گرفته شده، بر نقش کلیدی مشارکت عمومی تأکید می کنند. ازطرفی نیز با وجود برنامهریزیهای انجام شده و مشوقهای ارائه شده اما چالشهای ساختاری، همچنان پابرجا هستند. موانعی که نشان می دهد حل معضل ناترازی برق ،نیازمند اصلاح ساختار قیمتگذاری، جذب سرمایهگذاری خارجی و داخلی و توسعه زیرساختهای انتقال است. براین اساس موفقیت نهایی این استراتژی، جدای از چگونگی رفتار مصرفی مردم ،تغییر سبک زندگی و پذیرش مسئولیتپذیری در قبال آینده انرژی کشور، به نوع رویکرد دولت در هوشمندسازی شبکه و تأمین برق صنایع حیاتی برای حفظ تعادل، وابسته است. اینگونه میتوان امیدوار بود که تابستان 1405، بدون خاموشیهای گسترده و با کمترین فشار بر شبکه سپری شود.
