«نقش اقتصاد» از جراحی جدید در واحد پولی اقتصاد کشور گزارش می دهد؛ «ریـال» و «قران» واحد شمارش پول در کشور

سمیه تقی خانی- بالاخره پس از سالها مناقشه بر سر حذف صفرها از پول ملی روز گذشته مجلس شورای اسلامی حذف چهار صفر از پول ملی را به تصویب رساند.

به گزارش «نقش اقتصاد»، نمایندگان مجلس شورای اسلامی روز گذشته حذف چهار صفر از پول ملی را تصویب کردند.

در جلسه علنی دیروز ایرادات شورای نگهبان در لایحه اصلاح قانون پولی و بانکی کشور (حذف چهار صفر از پول ملی) بررسی و تصویب شد. اصلاح لایحه پولی و بانکی اعاده شده از شورای نگهبان در صحن علنی مجلس با 144 موافق، 104 رای مخالف و 3 رای ممتنع به تصویب نمایندگان مجلس رسید. بر این اساس و در صورت موافقت شورای نگهبان 4 صفر از پول ملی حذف می‌شود. ریال و قران هم به عنوان شمارش پول رسمی ایران شناخته خواهند شد.

این تصمیم که با هدف ساماندهی نظام پولی و افزایش کارایی مبادلات اتخاذ شده، اکنون پرسش مهمی را پیش روی جامعه و سیاست‌گذاران قرار داده است.

بر اساس قانون اصلاح نظام پولی که دیروز در صحن علنی مجلس شورای اسلامی به تصویب نهایی رسید، تغییرات اساسی در ساختار پول ملی ایران اعمال خواهد شد. این مصوبه که حاصل ماه‌ها کار کارشناسی و جلسات متعدد بین کمیسیون‌های تخصصی مجلس، دولت و بانک مرکزی است، گامی بلندمدت در جهت اصلاحات اقتصادی محسوب می‌شود.

واحد پول جدید: بر اساس قانون اصلاح نظام پولی، هر «ریال جدید» معادل 10 هزار ریال قدیم خواهد بود. این به آن معناست که واحدهای پولی با ارزش پایین، مانند اسکناس‌های هزار، پنج‌هزار، 10 هزار و 50 هزار ریالی قدیم، از چرخه پولی حذف شده و با واحدهای جدید جایگزین خواهند شد. به‌عنوان مثال، یک‌میلیون ریال قدیم، معادل 100 ریال جدید خواهد بود.

واحد پول خرد: با توجه به حذف چهار صفر، نیاز به تعریف یک واحد پول خرد نیز احساس می‌شد. در این مصوبه، واحد پول خرد «قِران» تعیین شده است. هر ریال جدید برابر با 100 قِران خواهد بود. این موضوع به معنای بازگشت واحد پول «قِران» است که سابقه‌ای طولانی در نظام پولی ایران دارد و برای بسیاری از نسل‌های گذشته آشناست.

در همین رابطه رئیس کمیسیون اقتصادی مجلس از رفع ایرادات شورای نگهبان به لایحه موسوم به حذف 4 صفر از پول ملی در جلسه این کمیسیون خبر داد.

شمس‌الدین حسینی گفته است: دولت دوازدهم لایحه اصلاح ماده 1 قانون پولی و بانکی کشور را به مجلس ارائه کرده بود که با تصویب قانون جدید بانک مرکزی در سال 1402، برخی مواد قانون قبلی از جمله مواد 1، 3 و 4، نسخ شد؛ بنابراین دیگر نمی‌توانستیم قانون پولی و بانکی را داشته باشیم و لازم بود اثرات این تغییرات بر لایحه دولت بررسی شود.

وی ادامه داد: در لایحه دولت و مصوبه قبلی مجلس، حذف 4 صفر از پول ملی تصویب شده بود به این معنا که واحد پولی جدید معادل 10 هزار برابر واحد پولی رایج است. کمیسیون نیز همین رویه را در لایحه دولت و مصوبه قبلی مجلس تأیید کرد؛ لذا اصلاح کمی واحد پولی حفظ شده و با حذف 4 صفر، «واحد پولی جدید» برابر با 10 هزار ریال فعلی می‌شود.

حسینی درباره تغییر واحد پولی گفت: در لایحه دولت پیشنهاد شده بود عنوان پول از «ریال» به «تومان» و واحد خُرد پولی به «قِران» تغییر کند، اما با توجه به تصریح بند (الف) ماده 58 قانون بانک مرکزی مبنی بر اینکه واحد پول ایران «ریال» است، کمیسیون اقتصادی رأی داد نام پول ملی همچنان «ریال» باقی بماند. همچنین، واحد خرد پول مطابق مصوبه قبلی یعنی «قِران» تأیید شد. بر این اساس، هر ریال جدید معادل 10 هزار ریال فعلی است و باید توجه کرد هر ریال جدید معادل 100 قِران خواهد بود.

کارشناسان چه می‌گویند؟

احمد حاتمی یزد، کارشناس امور بانکی می‌گوید حذف چهار صفر اقدامی غیرضروری و فاقد اهمیت و اولویت در شرایط گنونی است . حاتمی به تجربه کشورهایی مانند ترکیه، زیمبابوه و آرژانتین اشاره کرد و تأکید کرد که حذف صفر به تنهایی هیچ تأثیری بر عوامل بنیادی اقتصاد ندارد و اصلاح ساختارهای بانکی و کنترل نقدینگی باید در اولویت باشد. او در پایان گفت که اگر امروز مسئول سیاست‌گذاری پولی بود، اجرای این طرح را متوقف می‌کرد و منابع مالی را صرف اصلاحات اساسی می‌کرد. آلبرت بغزیان، نیز این موضوع را مانند سنگ‌فرش کردن پیاده‌رو در پایان یک پروژه عمرانی می‌داند، در حالی که هنوز مراحل ابتدایی اصلاحات طی نشده است. بغزیان با اشاره به مسائل اقتصادی کلان مانند کسری بودجه، رشد نقدینگی، تحریم‌ها، نبود سرمایه‌گذاری خارجی و ضعف رقابت در بازار تأکید می‌کند که پیش از هرگونه تغییر ظاهری پول، این مشکلات باید حل شوند.کامران ندری، اقتصاددان دیگر، ، حذف چهار صفر را اقدامی بدون تأثیر بر کاهش تورم خواند و گفت زمان مناسبی برای اجرای آن نیست. به گفته وی، حذف صفرها تنها فرآیندهای حسابداری را ساده‌تر می‌کند و تأثیر قابل توجهی بر حفظ ارزش پول ملی یا کنترل تورم ندارد.در مقابل شمس‌الدین حسینی گفته است: هدف اصلی از حذف پهار صفر، ساده‌سازی سیستم، تسهیل معاملات و افزایش شفافیت در محاسبات کلان اقتصادی است. هر اقدام اقتصادی فلسفه و هدف مشخص خود را دارد و حذف صفرها نیز در همین چارچوب قابل فهم است.نکته اما اینجاست که بسیاری از کارشناسان معتقدند که صفرها نرفته به پول باز می‌گردند و این عمل در حقیقت شبیه عمل زیبایی برای بیماری  است که نیاز به پیوند قلب دارد.

اهداف و چالش‌ها

حذف چهار صفر از پول ملی، همانند هر اصلاح اقتصادی بزرگ، دارای اهداف مشخص و مزایای بالقوه‌ای است، اما در عین حال، چالش‌ها و ریسک‌های قابل‌توجهی نیز به همراه دارد که نیازمند مدیریت دقیق و برنامه‌ریزی مدون است.

مزایای اصلی این اقدام از دیدگاه کارشناسان

یکی از ملموس‌ترین مزایای حذف صفرها، ساده‌تر شدن محاسبات و مبادلات روزمره است. دیگر نیازی به شمارش ارقام طولانی و استفاده از اعداد بزرگ در معاملات نقدی و حسابداری نیست. این امر خطاهای محاسباتی را نیز کاهش می‌دهد.

همچنین سالانه هزینه‌های هنگفتی صرف چاپ اسکناس‌های با ارزش پایین و جمع‌آوری و امحای اسکناس‌های فرسوده می‌شود که با حذف صفرها، اسکناس‌های بی‌ارزش از چرخه خارج شده و تعداد اسکناس‌های موردنیاز در گردش کاهش می‌یابد. این امر منجر به صرفه‌جویی قابل‌توجهی در هزینه‌های بانک مرکزی و نظام بانکی خواهد شد.

هرچند حذف صفرها به خودی خود تورم را از بین نمی‌برد، اما می‌تواند در سطح روانی، اثر مثبتی بر ذهنیت مردم و فعالان اقتصادی داشته باشد. این اقدام می‌تواند به‌عنوان سیگنالی از سوی دولت مبنی بر تلاش برای ثبات اقتصادی و تقویت ارزش پول ملی تلقی شود و به کنترل انتظارات تورمی در بلندمدت کمک کند.بسیاری از کشورها در طول تاریخ، برای مقابله با تورم و ساده‌سازی نظام پولی خود، اقدام به حذف صفر از پول ملی کرده‌اند. این اقدام، ایران را نیز در این مسیر همگام با استانداردهای جهانی قرار می‌دهد.

چالش‌های مهم و ریسک‌های اجرایی

هزینه بالای تولید و جایگزینی اسکناس‌ها: هرچند در بلندمدت هزینه‌ها کاهش می‌یابد، اما در کوتاه‌مدت، تولید و جایگزینی انبوه اسکناس‌ها و سکه‌های جدید با طرح و ارزش‌گذاری متفاوت، نیازمند سرمایه‌گذاری کلان و برنامه‌ریزی دقیق است.تغییر نرم‌افزارها و سامانه‌های پرداخت: تمامی سامانه‌های بانکی، نرم‌افزارهای حسابداری، دستگاه‌های خودپرداز، پایانه‌های فروش (POS) و سایر نرم‌افزارهای مرتبط با تراکنش‌های مالی باید به‌روزرسانی و متناسب با واحد پول جدید تنظیم شوند. این امر نیازمند صرف زمان و هزینه قابل‌توجهی است.خطر گرد کردن قیمت‌ها و بروز تورم خرد: یکی از نگرانی‌های اصلی، احتمال «گرد کردن» قیمت‌ها توسط اصناف و فروشندگان در جهت افزایش قیمت‌هاست. اگرچه این موضوع در مراحل اولیه ممکن است رخ دهد، اما با نظارت دقیق و آگاهی‌بخشی عمومی، می‌توان از تشدید آن جلوگیری کرد.

هر تغییر بزرگی در نظام پولی، می‌تواند در کوتاه‌مدت باعث سردرگمی و نااطمینانی در بین مردم و فعالان اقتصادی شود. نحوه محاسبه، مقایسه قیمت‌ها و درک ارزش واقعی پول، نیازمند دوره گذار و آشنایی است.مصوبه  دیروز مجلس شورای اسلامی برای حذف چهار صفر از پول ملی، نقطه عطفی در تاریخ نظام پولی ایران محسوب می‌شود. این اقدام، پس از دهه‌ها بحث، بررسی و تأخیر، گامی اساسی در جهت اصلاح ساختار اقتصادی کشور و تسهیل مبادلات اقتصادی است.

مدیرکل بانک مرکزی: اجرای حذف صفرها با دوره گذار 3ساله و آماده‌سازی 2ساله

در همین رابطه مدیرکل بانک مرکزی از تعیین دوره دوساله برای آماده‌سازی و سه‌ساله برای گذار خبر داد و گفت: واحد پول ریال باقی می‌ماند و «قران» به‌عنوان واحد خرد تعریف شده است؛ آیین‌نامه اجرایی به‌زودی در دولت بررسی و تصویب خواهد شد.

مهدی‌زاده، مدیرکل سیاست‌های پولی بانک مرکزی، در تشریح روند این قانون گفت: مطالعات مربوط به اجرای این طرح از سال 1386 آغاز شد و در سال 1399، پس از اینکه دولت لایحه مربوطه را به مجلس ارائه کرد و در صحن علنی به تصویب رسید، برای ادامه بررسی به شورای نگهبان ارسال شد. شورای محترم نگهبان ایراداتی مطرح کرد که آن ایرادات برطرف شد و عملاً در سال 1400 فرایند تصویب قانون تکمیل شده بود.

وی افزود: با توجه به تصویب «قانون جدید بانک مرکزی» در سال 1402، ضرورت داشت این فرایند به‌لحاظ تشریفات قانونی مجدداً طی شود، خوشبختانه در جلسه  دیروز مجلس شورای اسلامی، موضوع در چارچوب قانون جدید مطرح شد و بار دیگر به تصویب نمایندگان رسید.

مدیرکل سیاست‌های پولی بانک مرکزی تأکید کرد: واحد پول ملی همچنان «ریال» باقی می‌ماند و واحد خرد پول ملی به‌نام «قران» تعریف شده است؛ هر ریال معادل 100 قران خواهد بود، این موضوع ابهاماتی را که پیش‌تر مطرح شده بود، برطرف و نهایی کرد.وی با اشاره به نکات اجرایی طرح گفت: در قانون، دوره دوساله برای آماده‌سازی شرایط اجرا در نظر گرفته شده است و در گام نخست آیین‌نامه اجرایی قانون باید در هیئت عالی دولت بررسی شود و به تصویب برسد، پس از آن، اجرای عملیاتی طرح آغاز خواهد شد.مهدی‌زاده اضافه کرد: مراحل اجرایی حذف صفرها عملاً از سال 1397 با تغییر طراحی و حذف چهار صفر از اسکناس‌ها آغاز شد و بخشی از اقدامات پیش‌زمینه‌ای انجام شده است، بنابراین جای نگرانی یا ابهام خاصی وجود ندارد و با فرصت زمانی در نظر گرفته‌شده، شرایط اجرا فراهم خواهد شد.وی خاطرنشان کرد: دوره گذار سه‌ساله نیز در قانون تعیین شده است که فرصتی برای تکمیل اجرای طرح فراهم می‌کند. ابعاد طرح تنها محدود به معرفی اسکناس‌های جدید نیست، بلکه دامنه اجرا گسترده‌تر است و شامل مباحث حقوقی، اصلاحات محاسباتی و به‌روزرسانی نرم‌افزارها خواهد شد.

مدیرکل سیاست‌های پولی بانک مرکزی ادامه داد: اطلاع‌رسانی عمومی اهمیت بالایی دارد و باید مجموعه‌ای از دستگاه‌های مرتبط با موضوع در این مسیر مشارکت کنند، بر همین اساس، ستاد ملی اجرای طرح به‌ریاست رئیس‌جمهور تشکیل خواهد شد و کمیته‌هایی در دستگاه‌های مختلف مسئول راهبری بخش‌های اجرایی خواهند بود.

وی با اشاره به تجربه کشورهای مختلف گفت: این طرح در بسیاری از کشورها اجرا شده و موفقیت‌ها و ناکامی‌هایی داشته است. ما تلاش خواهیم کرد با بهره‌گیری از این تجارب، اجرای موفقی داشته باشیم و در طول دوره زمانی پیش‌بینی‌شده توسط نمایندگان مجلس، اهداف این تغییر بزرگ محقق شود.