مهدی زارع-استاد دانشگاه: بحرانها صرفاً رخدادهایی طبیعی نیستند. در همه دنیا با پدیدههایی ترکیبی، گسترده و گاه همزمان به عنوان بحران مواجهیم که مرزهای کلاسیک میان مخاطره، بحران و آسیبپذیری را تغییر دادهاند. جنگ و تجاوز نظامی دشمن، فرسودگی زیرساختها و امکانات و افزایش وابستگی به فناوری و تحولات اجتماعی و اقتصادی در همین سال ۱۴۰۴ نشان داده که برای پیشگیری از آنچه در دی ماه ۱۴۰۴ در حدود ۱۰ درصد از شهرهای ایران دیده شد نیازمند رویکردهای نوین برای درک، تحلیل و پاسخ به بحرانها هستیم. در چنین شرایطی، بهرهگیری از فناوریهای هوشمند، دادهمحور و پیشنگر دیگر یک انتخاب نیست بلکه ضرورت است. توجه کنیم که زمینه ایجاد حوادث دی ماه نارضایتی شدید اقتصادی و عدم توجه به بروز این حوادث بر پایه وقایع قابل پیش بینی بود. در آذر و دی ماه ۱۴۰۴ با تغییرات روزانه نرخ ارز ابتدا زمینههای اعتراضات بازار – مدرن – ایجاد شد ولی سپس با مداخله خارجی و فراخوانی که برای روزهای ۱۸ و ۱۹ دی ماه داده شد خشونت و تلفات گسترده در کشور رخ داد. رویکرد مدیریت بحران همچنان رویکرد پاسخ و پس از وقوع حوادث بود. گرچه دولت برای پاسخ به اعتراضات عمدتاً مسالمت آمیز از ۸ تا ۱۷ دی ماه رویکرد مسالمت جویانه برگزید و به سخن معترضان گوش فرا داد. ولی رویکرد مدرن به مدیریت بحران با نگاهی سیستمی و بر اساس کار سازمان یافته و عمدتاً بر پایه پیشگیری از حادثه ممکن است. همافزایی میان علوم انسانی، مهندسی ریسک، دادهمحوری و فناوریهای پیشرفته محاسباتی با شبیهسازی سناریوهای بحران و پیشبینی جریانهای تخلیه اضطراری یا بهینهسازی تخصیص منابع امدادی، هوش مصنوعی میتواند شکاف عمیق میان تحلیلهای ایستا و تصمیمگیریهای بلادرنگ و صرفاً بر پایه پاسخ را پُر کند. قبل از یکم دی ماه تدابیر لازم برای ممانعت از رخداد ۱۸ دی ماه به صورت پیشگیرانه باید سنجیده میشد. مدیریت بحران در عصر حاضر، بدون تکیه بر سامانههای هوشمند، دادهمحور و یادگیرنده نهتنها ناکارآمد بلکه خطرناک است. این فناوریها باید در متن تصمیمسازیها و ساختارهای اجرایی جای بگیرند. به فناوری بهمثابه ستون فقرات سامانه مدیریت بحران نگاه میکنیم. مدیریت بحران یک فرآیند چهارگانه است که شامل پیشگیری، آمادگی (که این دو مرحله معمولاً سه چهارم از وقت و انرژی و هزینهها باید برایش صرف شود) و پس از رخداد: مقابله و بازسازی است. در مرحله پیشگیری، با تدابیر قانونی، جلوی وقوع بحران گرفته میشود. این اقدامات بهطور مستقیم از وقوع مخاطرات جلوگیری کرده و اثرات منفی آنها را به حداقل میرسانند. اتفاقی که باز در دی ماه ۱۴۰۴ در آن ضعیف ظاهر شدیم. مرحله آمادگی برای مواجهه با بحران شامل جمعآوری اطلاعات، برنامهریزی، تمرینات و آموزش است. این اقدامات افراد و نهادها برای واکنش سریع و مؤثر در مواقع بحرانی آماده میشوند. اهمیت این مرحله در افزایش توانایی مردم و نهادها به منظور مدیریت بهتر بحرانها و حفاظت از جوانب مختلف است. مرحله مقابله به ارائه خدمات اضطراری و فوقالعاده پس از وقوع بحران میپردازد. این مورد شامل شناسایی دامنه بحران، ریشهیابی عوامل مسئول بحران و استفاده از ابزارهای انسانی، اطلاعاتی و فیزیکی برای مقابله با بحران است. در صورت حضور در یک بحران با آسیب جانی، فعالیتهای امدادرسانی و حفاظت از جان و داراییها در این مرحله مورد توجه قرار میگیرد. در مرحله بازسازی، هدف بازگرداندن شرایط به حالت عادی پس از بحران با در نظر گرفتن ایمنی و اصول تاب آوری است. این مرحله شامل برقراری مجدد سرویسها و خدمات ضروری و در صورت نیاز احیای ساختمانها و تأسیسات و کمکرسانی به افراد مصیبتدیده میشود. در اغتشاشات دی ماه ۱۴۰۴ قطع اینترنت به ضرورتهای امنیتی برقرار شد. اتصال مجدد اینترنت باید بخش مهمی از این بازسازی در نظر گرفته شود.
