دلایل ریشه‌ای ناترازی انرژی در ایران

هاشم اورعی- رییس انجمن انرژی بادی ایران: بحران ناترازی انرژی در ایران که موجب کمبود 300 تا 350 میلیون مترمکعبی گاز در اوج سرما شده، زنگ خطر برای اقتصادی خواهد بود که موتور تولیدش وابسته به انرژی ارزان و فراوان بوده است. از سوی دیگر در چنین شرایطی، اولویت نخست تأمین گاز بخش خانگی است؛ به‌گونه‌ای که حدود 70 درصد گاز تولیدی کشور به این بخش اختصاص می‌یابد. در نتیجه، صنایع به‌عنوان نخستین بخش در فهرست قطع یا محدودیت گاز قرار می‌گیرند و این امر مستقیماً بر تولید ناخالص داخلی اثر منفی می‌گذارد. ظرفیت بالایی از نیروگاه‌های کشور به گاز وابسته است و در صورت قطع یا کاهش گازرسانی، امکان تداوم فعالیت آن‌ها برای مدت طولانی وجود ندارد. هرچند ذخایر گازوئیل و مازوت نسبت به سال گذشته افزایش یافته، اما این سوخت‌ها تنها برای چند روز تا چند هفته پاسخ‌گو خواهند بود، نه چند ماه. در نتیجه، در صورت زمستان سرد، کشور با کمبود گاز در بخش نیروگاهی و به‌تبع آن با کمبود برق مواجه خواهد شد. اما سؤال مهم این است که چرا کشوری با دومین ذخیره گاز دنیا با این ناترازی روبرو شد؟ اگر در سال‌های گذشته این میزان از ناترازی پیش‌بینی شده بود،‌ می‌شد برای این بحران به دنبال راه چاره بود و شاید با انجام سلسله اقداماتی از ضررهای پیش آمده جلوگیری کرد. هشدار درباره ناترازی انرژی، موضوع تازه‌ای نیست. دست‌کم 10 تا 20 سال است که متخصصان نسبت به این وضعیت هشدار داده‌اند، اما متأسفانه هیچ‌گاه نگاه میان‌مدت یا بلندمدتی در سیاست‌گذاری‌های انرژی وجود نداشته است. همواره هدف فقط گذر از زمستان یا تابستان پیش‌رو بوده؛ بدون آنکه برای سال‌های بعد برنامه‌ریزی شود. این فقدان برنامه‌ریزی از ضعف مدیریتی در وزارت نیرو و دیگر نهادهای مرتبط ناشی می‌شود. مشکلات گاز، برق، بنزین و گازوئیل همگی ریشه‌ای مشترک دارند. برای عبور از بحران انرژی، باید چند اقدام هم‌زمان انجام شود. نخستین و مهم‌ترین اقدام، اصلاح مدیریت در بخش انرژی است. متأسفانه در سال‌های اخیر مدیران ناکارآمد اجازه دادند بحران‌ها انباشته شود و هیچ مطالبه‌گری جدی از سوی مسئولان نسبت به مردم یا مجلس شکل نگیرد. دومین مسئله، اصلاح نظام قیمت‌گذاری و واقعی‌سازی قیمت حامل‌های انرژی است. هیچ دولتی تاکنون حاضر نشده است از تصدی‌گری در این بخش دست بکشد. دولت‌ها مصر بوده‌اند که کنترل کامل انرژی را در اختیار خود نگه دارند و نتیجه آن، شکل‌نگرفتن بازار واقعی انرژی در کشور بوده است. در حالی‌که تا زمانی که بازار شکل نگیرد، قوانین اقتصادی عمل نمی‌کنند و تعادل میان عرضه و تقاضا برقرار نخواهد شد.