«نقش اقتصاد» از افزایش  شکاف درآمدی در ایران گزارش می دهد: تشدید فقر با بحران آب

الناز کارخانه-روزنامه نگار: در ایران، شاخص «ضریب جینی» به‌عنوان معیاری برای اندازه‌گیری میزان نابرابری درآمدی استفاده می‌شود.

به گزارش «نقش اقتصاد»، ضریب جینی عددی بین 0 تا 1 (یا در برخی گزارش‌ها بین 0 تا 100) است که اگر عدد نزدیک به صفر باشد یعنی توزیع درآمد تقریباً برابر است و اگر عدد نزدیک به یک (یا 100) باشد یعنی نابرابری شدید است. به‌طور ساده‌تر، هرچه ضریب جینی بیشتر باشد یعنی شکاف میان افراد پردرآمد و کم‌درآمد بزرگ‌تر است.

مقدار ضریب جینی به تنهایی همهٔ ماجرا نیست: حتی اگر ضریب جینی نسبتاً پایین باشد، باز ممکن است اقشاری بسیار مشکل داشته باشند یا ثروت در دست عده‌ای متمرکز باشد.

تفاوت شهری و روستایی هنوز وجود دارد: مانند آنچه گزارش شد ضریب جینی در مناطق روستایی و شهری متفاوت است.

نابرابری فرصت‌ها نیز مهم است: در مطالعه‌هایی آمده که اگر فرصت‌های آموزشی و دسترسی به خدمات برابر شود، می‌توان نابرابری را کاهش داد.

تأثیر تورم، تحریم‌ها، نوسانات ارزی، و سیاست‌های اقتصادی دولت بر توزیع درآمد، قابل توجه است. برخی گزارش‌ها معتقدند که در شرایط بحران اقتصادی، ممکن است نابرابری درآمدی کاهش یابد چون درآمدهای بالا سقوط می‌کنند، ولی این لزوماً به معنای بهبود واقعی برای همه نیست.

در همین رابطه بانک جهانی در جدیدترین گزارش خود از وضعیت اقتصادی ایران از افزایش ضریب جینی در ایران به 35.9 درصد خبر داد و هشدار داد کمبود آب موجب تشدید مشکل فقر و فشار مهاجرت از روستا به شهرها خواهد شد.

بانک جهانی در گزارشی جدید از وضعیت فقر در ایران که اخیرا منتشر شده نوشته است: پیش‌بینی می‌شود رشد تولید ناخالص داخلی ایران در میان‌مدت کاهش یابد که دلیل آن انقباض بخش نفت و کاهش تقاضای جهانی است. جنگ اخیر انتظارات تورمی را تشدید کرده و باعث کاهش بیشتر ارزش پول شده و تورم را در چهار ماه اول امسال به 39.5 درصد (سالانه) رسانده که بخشی از آن ناشی از تورم 42.9 درصدی قیمت مواد غذایی است. بخش خدمات که بیش از نیمی از نیروی کار را در استخدام خود دارد، تحت تاثیر درگیری‌ها و اختلالات ارتباطی پس از جنگ قرار گرفته است.

2.5 میلیون نفر امسال در ایران فقیر می شوند

پیش‌بینی می‌شود ترکیب انقباض تولید ناخالص داخلی و افزایش قیمت‌ها، 2.5 میلیون نفر را در ایران طی سال 2025 به فقر بکشاند. همچنین پیش‌بینی می‌شود جمعیت افراد زیر خط فقر با درآمد روزانه 8.3 دلار از 33.2 درصد کل جمعیت در سال 2024 به 35.4 درصد در سال 2025 افزایش یابد و این رقم در سال 2026 به 38.8 درصد افزایش پیدا کند. 3 میلیون نفر در سال 2026 به زیر این خط کشیده می‌شوند. افرادی که زیر خط فقر یا نزدیک آن زندگی می‌کنند، به ویژه در برابر رکود اقتصادی آسیب‌پذیر هستند.

افزایش مهاجرت از روستاها به شهرها با تشدید خشکسالی

این نهاد بین‌المللی در ادامه با اشاره به تبعات خشکسالی برای وضعیت معیشتی مردم نوشته است: کمبود فزاینده انرژی و آب منجر به جیره‌بندی و اختلال در فعالیت‌های اقتصادی شده است. کمبود آب که ناشی از خشکسالی‌های مکرر، تغییرات اقلیمی و مدیریت غیربهینه منابع است، رودخانه‌ها، دریاچه‌ها و سفره‌های آب زیرزمینی را تخلیه کرده و باعث فرونشست شدید زمین شده که زیرساخت‌ها و بهره‌وری بلندمدت را تهدید می‌کند. میزان بارندگی از سال 2024 تاکنون 40  درصد کاهش یافته است. تشدید مشکل کمبود آب به ویژه بر معیشت خانوارهایی که به کشاورزی متکی هستند، تاثیر می‌گذارد و فشار مهاجرت از روستا به شهر و تقاضای متناظر برای خدمات شهری را افزایش می‌دهد.

بانک جهانی: طرح های یارانه ای دولت ایران به کاهش فقر کمک کرده اند

بانک جهانی با اشاره به موفقیت طرح یارانه نقدی در کاهش فقر در ایران افزوده است: از نظر تاریخی، پرداخت‌های نقدی، هرچند با هزینه مالی قابل توجه، حمایت قابل توجهی از رفاه فقرا ارائه داده‌ است. مجموعه‌ای از ابتکارات اخیر، از جمله حذف تدریجی یارانه نرخ ارز و تجمیع پرداخت‌های نقدی، با هدف بهبود کارایی و پایداری سیاست‌های اجتماعی انجام شده است. در حالی که ارزش واقعی پرداخت‌های نقدی به تدریج با تورم کاهش یافته است، تعدادی از طرح‌های یارانه ای به کاهش فقر کمک کرده‌اند. اولین بسته کمک مالی در طول همه‌گیری کرونا ارائه شد و به 87 درصد از جمعیت رسید. در سال 2022، پرداخت‌های نقدی برای جبران حذف نرخ ارز ترجیحی افزایش یافت.

دولت در سپتامبر 2023 طرح کالابرگ را به اجرا گذاشت. در ابتدا قرار بود این طرح فقط سه دهک اول درآمد را پوشش دهد اما این طرح تقریبا 75 درصد از جمعیت را بهره‌مند می‌کند. در فوریه 2024، دولت همچنین طرح موقت «فجرانه» را معرفی کرد که به طور موقت طرح کالا برگ را تکمیل می‌کرد. با این حال، کسری مالی 4.5 درصدی در طول دوره پیش‌بینی به این معنی است که امکانات مالی دولت برای ارائه کمک‌های فوق‌العاده محدود است.

ضریب جینی در ایران به 35.9 درصد رسید

این نهاد بین‌المللی در بخش دیگری از گزارش خود از افزایش شکاف درآمدی در ایران خبر داده است. بانک جهانی ضریب جینی در ایران برای سال 2022 را 34.8 درصد محاسبه کرده بود که در گزارش جدید خود از افزایش این رقم به 35.9 درصد در سال 2023 خبر داده است.

محاسبات بانک جهانی نشان می‌دهد 2.5 درصد مردم ایران با فقر مطلق مواجه هستند، یعنی درآمد روزانه 3 دلار یا کمتر دارند. بر این اساس 2 میلیون و 253 هزار نفر از جمعیت ایران دچار فقر مطلق هستند. همچنین 32 میلیون و 661 هزار نفر معادل 36 درصد جمعیت در خط درآمدی 8.3 دلار در روز قرار دارند.

فقر در روستاها بیشتر از شهرهای ایران است

فقر در روستاها بیشتر از شهرهاست، به طوری که 52 درصد جمعیت روستایی ایران فقیر محسوب می شوند اما این رقم برای شهرها 31.3 درصد است. زن ها و مردها از نظر فقر تقریبا برابر هستند و میزان پراکندگی فقر در مردها 36 درصد و زن ها 36.1 درصد است.

15 درصد تحصیل‌کرده‌ها در ایران فقیرند

آمار بانک جهانی نشان می‌دهد میان میزان تحصیلات و فقر در ایران نسبت معکوس وجود دارد، یعنی هر چه تحصیلات بیشتر باشد، میزان فقر کمتر می‌شود. بر این اساس 46.5 درصد افراد بی‌سواد در ایران فقیر هستند و این رقم برای افراد دارای تحصیلات ابتدایی 40.8 درصد و برای افراد دارای تحصیلات متوسطه 33.3 درصد است. در میان جمعیت دارای تحصیلات دانشگاهی فقط 15.2 درصد این گروه در خط فقر تعریف شده توسط بانک جهانی (درآمد روزانه 8.3 درصد) قرار دارند.