اینترنت امروزه دیگر یک خدمت جانبی یا صرفاً ابزار ارتباطی نیست و بخش قابل توجهی از زندگی روزمره، کسبوکار، آموزش، خدمات بانکی و اداری و زنجیره تامین کشور به آن وابسته است. از همین رو، کیفیت و پایداری شبکه ارتباطی به یکی از مولفههای مهم تابآوری اقتصادی و اجتماعی تبدیل شده است؛ مسئلهای که تجربه محدودیتهای گسترده اینترنت در ۱۴ ماه اخیر اهمیت آن را بیش از پیش آشکار کرد.
سیدستار هاشمی وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات در ماههای اخیر بارها بر ضرورت فراهم شدن دسترسی باکیفیت و پایدار به اینترنت تاکید کرده است و به دنبال آن متولیان اینترنت در این وزارتخانه بارها بهبود کیفیت سرویسدهی شبکه سخن گفته اند و اینکه همزمان با افزایش ترافیک، موضوع ارتقای ظرفیت و کیفیت شبکه در دستور کار قرار دارد.
برای نمونه بهزاد اکبری مدیرعامل شرکت ارتباطات زیرساخت که متولی مدیریت ترافیک شبکه است از افزایش بیش از ۵۰ درصدی ترافیک بینالملل کشور در بازه ۱۵ ماهه از ابتدای دولت چهاردهم تا دی ماه سال گذشته خبر داده هرچند این موفقیت با دو قطع متوالی اینترنت بین الملل ابتر ماند.
وی ۱۹ خرداد و پس از بازگشت اینترنت گفته بود که ترافیک اینترنت پس از بازگشایی تدریجی شبکه در حال افزایش است و اکنون به ۷۸ درصد سطح ثبتشده در اول دیماه ۱۴۰۴ رسیده است.
مدیرعامل شرکت ارتباطات زیرساخت هرچند اثر فیلترینگ بر کیفیت اینترنت را رد نمی کند اما بر این نکته هم تاکید دارد در کیفیت سرویسی که کاربران دریافت میکنند عوامل مختلفی مثل فیلترینگ و تحریمها نیز تاثیرگذار است؛ به این معنا که کاربر ایرانی علاوه بر محدودیتهای داخلی، به دلیل محدودیتهای خارجی اعمال شده مجبور است از تغییر آیپی استفاده کند.
وی غفلت از سرمایه گذاری در زیرساخت ها در سال های گذشته را از دیگر دلایل افت کیفیت اینترنت می داند و بر این باور است که با وجود رشد ترافیک مصرفی، به دلیل آنکه سرمایه گذاری ها متناسب با مصرف نبوده، مشکلاتی در اینترنت وجود دارد.
بر این اساس نمی توان مسئله اینترنت را فقط با یک شاخص مانند «سرعت» سنجید. کیفیت تجربه کاربر به مجموعهای از عوامل از جمله ظرفیت شبکه، تاخیر، پایداری ارتباط، کیفیت مسیرهای بینالمللی، ظرفیت اپراتورها و وضعیت شبکه دسترسی بستگی دارد.
فاصله میان پوشش و اتصال فیبر نوری
یکی از مهمترین مسیرهای وزارت ارتباطات برای ارتقای کیفیت اینترنت، توسعه فیبر نوری است که ظرفیت و پایداری بالاتری نسبت به شبکههای قدیمی مبتنی بر سیم مسی دارد؛ در همین زمینه، مسئولان وزارت ارتباطات از تحقق پوشش ۱۰ میلیون خانوار در پروژه فیبر نوری و فعال بودن حدود یک میلیون و ۵۰۰ هزار اتصال خبر دادهاند. این فاصله میان «پوشش» و «اتصال» نشان میدهد توسعه فیزیکی شبکه بهتنهایی کافی نیست و باید فرایند اتصال مشترک، تجهیزات سمت کاربر و ارائه سرویس نیز تکمیل شود.
وزیر ارتباطات نیز بر همین موضوع تاکید کرده و گفته است هر نوع ایجاد پوشش در پروژه فیبر نوری باید در مدت کوتاهی به اتصال واقعی مشترک منجر شود تا کاربران ارتقای کیفیت را تجربه کنند.
سیم مسی؛ میراثی که باید کنار گذاشته شود
بخشی از شبکه دسترسی ثابت کشور همچنان بر بستر زیرساختهای قدیمی فعالیت میکند و گذار از سیم مسی به فیبر نوری یکی از چالشهای اصلی توسعه اینترنت پرسرعت به شمار میرود. در چنین شرایطی، توسعه فیبر تنها به معنای کشیدن کابل نیست؛ بلکه نیازمند سرمایهگذاری اپراتورها، نوسازی تجهیزات، توسعه مراکز داده و ارتقای ظرفیت شبکه انتقال است.
از سوی دیگر، در شبکه سیار نیز افزایش مصرف داده و رشد تعداد کاربران، اپراتورها را ناگزیر به توسعه مداوم ظرفیت میکند. در همین راستا، سازمان تنظیم مقررات و وزارت ارتباطات برنامههایی برای توسعه نسلهای جدید ارتباطی از جمله نسل پنجم اینترنت را دنبال می کند و برای اپراتورها نیز اهداف پوشش گستردهتر این فناوری در سالهای آینده تعیین شده است.
بنابراین، بخشی از کُندی یا ناپایداری اینترنت در ساعات اوج مصرف میتواند به نسبت میان ظرفیت شبکه و حجم تقاضا مربوط باشد؛ مسئلهای که با توسعه زیرساخت، مدیریت ترافیک و سرمایهگذاری مستمر باید کنترل شود.
حمید فتاحی رئیس سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی بر هدایت اپراتورهای ارتباطی به سمت استفاده از فناوریهای جدید تاکید دارد تا کیفیت و ظرفیت شبکه متناسب با نیاز کاربران ارتقا یابد.
فتاحی به پروژه مهاجرت از شبکه مسی به فیبر نوری که سال گذشته کلید خورد را یکی از طرحهای مهم وزارت ارتباطات می داند و در این ارتباط می گوید: رگولاتوری آمادگی دارد مشکلات موجود در مسیر اجرای این طرح را پیگیری کند و با همکاری شرکت مخابرات ایران و سایر مجموعههای مرتبط، زمینه اجرای هرچه بهتر آن را فراهم سازد.
محدودیتهای امنیتی؛ عاملی فراتر از مشکلات فنی
در کنار عوامل فنی، نمیتوان تاثیر تصمیمهای امنیتی و سیاستهای محدودکننده بر کیفیت و دسترسی اینترنت را نادیده گرفت. مسئولان وزارت ارتباطات در ماههای اخیر تصریح کردهاند که بخشی از محدودیتهای اعمالشده در سه مقطع زمانی طی ۱۴ ماه گذشته مقاطع گذشته ناشی از شرایط امنیتی بوده است و همزمان بر کاهش این محدودیتها تاکید دارند.
احسان چیتساز معاون سیاستگذاری و برنامهریزی توسعه فاوا و اقتصاد دیجیتال وزارت ارتباطات یکی از مدیرانی است که قطع کامل اینترنت را پرهزینهترین سناریو برای اقتصاد دانسته و درباره آثار آن بر زنجیره تامین دیجیتال هشدار داده است.
وی همچنین با اشاره به رشد جهشی تقاضای اینترنت در ایران در سال های اخیر گفت: با وجود این رشد، میزان سرمایه گذاری در زیرساخت های اینترنتی و ارتباطی کشور متناسب با آن رشد نکرده است.
فیلترینگ و یک مشکل مضاعف برای کاربران
یکی دیگر از موضوعاتی که در بحث کیفیت اینترنت مطرح میشود، استفاده گسترده کاربران از ابزارهای تغییر مسیر دسترسی برای عبور از محدودیتها یا همان فیلترشکن ها است. وجود چنین مسیری میتواند پیچیدگی اتصال را افزایش دهد و در برخی موارد تجربه کاربر را تحت تاثیر قرار دهد؛ از این رو، کیفیت اینترنت فقط به ظرفیت خام شبکه داخلی وابسته نیست و سیاست دسترسی به خدمات و پلتفرمهای بینالمللی نیز در تجربه نهایی کاربران اثرگذار است.
نظرسنجی اخیر مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران نشان داد که ۷۴.۴ درصد کاربران اینترنت از فیلترشکن استفاده می کنند؛ سیدستار هاشمی وزیر ارتباطات در این باره گفته است: از سال ۱۴۰۱ شاهد محدودسازی و مسدودسازی هستیم، در آن مقطع استفاده از وی پی ان و فیلترشکن ها یک موضوع ضد ارزش بود اما الان فیلترشکن ها به چالش حکمرانی در کشور تبدیل شده اند در حالی که در آن سال ها استفاده از فیلترشکن قبح داشت و کسی از آن استفاده نمی کرد.
قطع اینترنت؛ هزینهای فراتر از ارتباطات
وابستگی فزاینده اقتصاد به اینترنت باعث شده است اختلال ارتباطی دیگر تنها به نارضایتی کاربران از سرعت یک پیامرسان یا یک وبسایت محدود نباشد. ثبت سفارش، تجارت الکترونیک، خدمات بانکی و بیمهای، حملونقل، آموزش، خدمات دولت الکترونیک و حتی زنجیره تامین بسیاری از صنایع به ارتباط پایدار وابستهاند.
چیتساز با اشاره به ماهیت فرامرزی زنجیره تامین دیجیتال تاکید کرده است که نبود اینترنت بینالمللی میتواند هماهنگی با تامینکنندگان، رهگیری حملونقل، تبادل اسناد و مدیریت زنجیره تامین را مختل کند؛ به همین دلیل، تداوم دسترسی پایدار به اینترنت به مسئلهای اقتصادی و نه صرفاً ارتباطی تبدیل شده است.
وزیر ارتباطات در این زمینه تاکید دارد که دسترسی به اینترنت در دنیای امروز دیگر یک موضوع تجملی نیست، بلکه به بخشی از نیازهای اساسی جامعه تبدیل شده است.
به باور هاشمی، قطع اینترنت به معنای خداحافظی با بخش مهمی از مسیر توسعه هوش مصنوعی است. این بحث سیاسی نیست، بلکه یک موضوع علمی است که منطق، عدد و رقم دارد.
تابآوری شبکه؛ از توسعه زیرساخت تا سیاستگذاری شفاف
تجربه ماههای گذشته نشان داد افزایش کیفیت اینترنت نیازمند مجموعهای از اقدامات همزمان است؛ توسعه فیبر نوری و تبدیل پوشش به اتصال واقعی، نوسازی تجهیزات، افزایش ظرفیت شبکه انتقال و بینالملل، توسعه نسلهای جدید ارتباطی، سرمایهگذاری پایدار اپراتورها و تقویت مراکز داده از یک سو و ایجاد چارچوب روشن برای اعمال محدودیتها از مهمترین این اقدامات به شمار می رود.
در کنار این موارد، افزایش تابآوری شبکه در برابر حوادث و حملات سایبری نیز اهمیت ویژهای دارد. مسئولان وزارت ارتباطات در جریان جنگ اخیر از آسیب به بخشی از زیرساختهای ارتباطی و در عین حال حفظ خدمات حیاتی کشور سخن گفتند؛ تجربهای که ضرورت پراکندگی زیرساختها، مسیرهای ارتباطی جایگزین و افزایش آمادگی شبکه در شرایط بحران را برجسته کرد.
به نظر می رسد عبور از نگاه مقطعی به اینترنت و تبدیل آن به یک زیرساخت پایدار توسعه نیاز کنونی کشور است؛ زیرساختی که هم از ظرفیت و تجهیزات کافی برخوردار باشد و هم دسترسی کاربران و کسبوکارها به آن قابل پیشبینی باشد.
در چنین شرایطی، توسعه فیبر و نوسازی شبکه، بدون اصلاح فرآیندهای سیاستگذاری و ایجاد دسترسی پایدار و باکیفیت، نمیتواند بهتنهایی پاسخگوی مطالبه روزافزون جامعه برای اینترنت سریع، پایدار و قابل اتکا باشد.
