به نوشته آتلانیک، قبل از جنگ، چین، که بزرگ‌ترین واردکننده نفت جهان بود، بیش از کل قاره اروپا و تقریباً دو برابر دومین واردکننده بزرگ، یعنی ایالات متحده، مشتری بشکه‌های نفت بود. اما، چند هفته پس از شروع جنگ، این کشور به طور ناگهانی خرید نفت خود را به شدت کاهش داد و در نهایت واردات را به نیمی از سطح قبل از جنگ رساند.

مخمصه تقاضا

پیش‌بینی‌ سناریوهای فاجعه‌بار برای سیستم نفت جهان بر اساس عرضه و تقاضای ساده بود. تا پیش از جنگ، تنگه هرمز روزانه شاهد عبور 20 میلیون بشکه نفت -یک پنجم کل عرضه جهانی- بود. با وقوع جنگ، کشورها راه‌هایی برای جبران بخشی از کاهش ناشی از آن، از جمله آزادسازی بشکه‌ها از ذخایر استراتژیک، پیدا کردند.

اما، به شکل شگفت‌انگیزی، تقاضا ثابت نماند. میزان نفتی که چین خرید آن را متوقف کرد، حدود ۵ میلیون بشکه در روز نشان می‌دهد -معادل یک چهارم عرضه قبل از جنگ از طریق تنگه هرمز و معادل کل واردات هند، به عنوان سومین واردکننده بزرگ جهان. این کاهش قابل توجه و غیرمنتظره تقاضای چین از کمبودی که می‌توانست منجر به قیمت‌های واقعاً فاجعه‌بار در سراسر جهان شود، جلوگیری کرد.

به گفته روری جانستون، تحلیل‌گر به‌نام بازارهای نفت: «چین قطعاً مهمترین عامل در پایین نگه داشتن قیمت‌ها بود. و مسئله این است که قطعا هیچ کس پیش‌بینی نمی‌کرد که این اتفاق بیفتد».

کاهش مصرف یا تغییر جهت انرژی؟

بدیهی‌ترین راهی که یک کشور می‌تواند واردات نفت را در این مقیاس کاهش دهد، کاهش شدید مصرف انرژی است. هیچ مدرکی وجود ندارد که چین این کار را انجام داده باشد. برخلاف دوران همه‌گیری ویروس کرونا، که کشور اساساً تعطیل شد، اکثر شاخص‌های مصرف انرژی، مانند ازدحام ترافیک، به سختی تغییر کرده‌اند.

هم‌چنین این کاهش واردات را نمی‌توان با تغییر جهت به سوی انرژی پاک توضیح داد. چین دهه‌هاست که سرمایه‌گذاری‌های سنگینی در انرژی‌های تجدیدپذیر و خودروهای برقی انجام می‌دهد، اما اقتصادش هم‌چنان به نفت وارداتی وابسته است. چنین تغییر چشمگیری مستلزم آن بود که میلیون‌ها مصرف‌کننده چینی ناگهان و تقریباً یک شبه به خودروهای برقی روی آورند.

به گفته اریکا داونز، محقق ارشد مرکز سیاست انرژی جهانی دانشگاه کلمبیا و متخصص بازارهای انرژی چین: «این یک معمای واقعی است. ما در یکی از آن لحظات نادری هستیم که حتی کارشناسان نیز مجبورند به حدس و گمان‌های زیادی تکیه کنند.»

واردات مخفیانه از روسیه؟

از سال ۲۰۲۲، کرملین با استفاده از «ناوگان سایه» حرکت نفت‌کش‌هایش را پنهان می‌کنند تا از تحریم‌های غرب جلوگیری کنند. در این سال‌ها مقادیر عظیمی نفت از همین طریق به چین ارسال شده است.

یک احتمال واقع‌بینانه‌تر این است که چین از ذخایر عظیم نفتی خود که سال‌ها صرف جمع‌آوری آنها در صورت بروز بحران کرده، استفاده کرده است. اما مخازن غول‌پیکر چین که در فضای باز قرار دارند و بخش زیادی از ذخایر نفتی شناخته شده این کشور در آنها نگهداری می‌شودد، از زمان آغاز جنگ پر مانده‌اند.

این واقعیت نظریه دیگری را مطرح کرده است: علاوه بر ذخایر شناخته شده، شاید چین نفت و همچنین گازوئیل و بنزین پالایش شده را در تأسیسات مخفی ذخیره کرده باشد و اکنون از آنها برای ادامه حیات اقتصاد خود استفاده می‌کند.

به گفته جانستون «گاهی اوقات احساس می‌کنم وقتی شروع به صحبت در مورد این موضوع می‌کنم، باید کلاه فویلی سرم بگذارم -کنایه از باور به نظریه توطئه. تقریباً هیچ مدرکی در این مورد نداریم. با این حال، این تنها توضیحی است که منطقی به نظر می‌رسد.»

معمای بی‌پاسخ کاهش واردات؛ پای قدرت نرم در میان است؟

حتی اگر نظریه ذخایر مخفی درست از آب دربیاید، باز هم این پرسش بی‌پاسخ باقی می‌ماند که چرا چین تصمیم گرفت واردات را تا این حد کامل قطع کند. به باور برخی کارشناسان حوزه انرژی، وقتی کشوری از ذخایر خود استفاده می‌کند، معمولاً با کشورهای دیگر هماهنگ می‌کند تا مطمئن شود که هیچ‌کس بیش از حد باری را به دوش نمی‌کشد. سپس، به محض اینکه قیمت نفت کاهش می‌یابد، شروع به پر کردن ذخایر خالی شده می‌کند.

این موضوع باعث شده که برخی از کارشناسان گمان کنند چین با نجات اقتصاد جهان یا تلاش برای کسب نفوذ بر ایالات متحده، به دنبال ایجاد قدرت نرم بوده است.

برخی دیگر اظهار داشته‌اند که پکن بحران تنگه هرمز را به چشم فرصتی می‌بیند که به جهان نشان دهد که می‌تواند با موفقیت در برابر یک شوک نفتی مقاومت کند. هشتاد درصد از واردات نفت چین از طریق تنگه مالاکا -یک آبراه باریک که در صورت درگیری بر سر تایوان می‌تواند قطع شود- وارد می‌شود. این موضوع مدت‌هاست که به عنوان یک مزیت بالقوه تعیین‌کننده برای تایوان و متحدان غربی آن در نظر گرفته می‌شود. شاید پکن می‌خواهد به طور نامحسوس به بقیه جهان هشدار دهد که نمی‌توان این کشور را با محاصره انرژی به زانو درآورد.

منجی شوک‌های نفتی آینده

یک احتمال دیگر هم این است که چین برای محافظت از پایگاه تولید داخلی خود، با این اقدام از اقتصادهای خارجی حمایت می‌کند. اقتصاد چین به صادرات مقادیر زیادی کالای ارزان در سراسر جهان متکی است.

ارائه یک خط انرژی به سایر نقاط جهان می‌توانست گامی ضروری برای حفظ اقتصاد خود باشد. این احتمال، برخلاف سایر احتمالات، سکوت چین را توضیح می‌دهد: پکن احتمالاً نمی‌خواهد با صدای بلند به بقیه جهان اعلام کند که در کمک به کاهش شوک‌های نفتی آینده، منافع اقتصادی آشکاری دارد.

اهرم موثر پکن بر جهان

انگیزه‌های دقیق پکن در این داستان هرچه که باشد، این کشور منبع قدرت دیگری را که می‌تواند در صحنه جهانی به کار گیرد، نشان داده است.

تا زمانی که جنگ ایران ادامه داشته باشد، اهرم چین بر قیمت نفت به آن این توانایی را می‌دهد که در یک لحظه درد و رنج عظیمی را به مصرف‌کنندگان آمریکایی و در واقع کل جهان وارد کند. حتی اگر چین چنین تصمیمی نگیرد، همین که می‌تواند این کار را انجام دهد، ممکن است برای اعمال نفوذ بیشتر این کشور بر امور بین‌المللی کافی باشد.

به گفته جیسون بوردوف، مدیر بنیانگذار مرکز سیاست جهانی انرژی دانشگاه کلمبیا: «طی پنج دهه گذشته، هر زمان که یک شوک نفتی رخ می‌داد، اولین کاری که رئیس جمهور ایالات متحده انجام می‌داد این بود که با ریاض تماس می‌گرفت تا سعودی‌ها را متقاعد به کمک کند. شاید جایی که اکنون همه باید با آن تماس بگیرند، پکن باشد. این موقعیت بسیار قدرتمندی است.»