دو میکروگرم؛ مقداری آنقدر ناچیز که حتی از یک ذره کوچک نمک خوراکی هم سبکتر است. با این حال، بدن یک فرد بالغ تقریباً به همین میزان ویتامین B ۱۲ در روز نیاز دارد تا بتواند گلبولهای قرمز خون را تولید کند، از سلامت اعصاب محافظت کند و در ساخت DNA نقش خود را ایفا کند.
سال ۲۰۲۶ مصادف با صدمین سالگرد کشفی است که مسیر درمان یکی از بیماریهای مرگبار قرن گذشته را تغییر داد. در سال ۱۹۲۶، پزشکان آمریکایی جورج ماینو و ویلیام مورفی نشان دادند که رژیم غذایی غنی از جگر میتواند کمخونی پرنیشیوز (Pernicious Anemia) را درمان کند؛ بیماریای که در آن زمان اغلب به مرگ بیماران منجر میشد. این کشف بعدها به شناسایی ویتامین B ۱۲ به عنوان عامل اصلی درمان این بیماری انجامید.
چرا کمبود ویتامین B ۱۲ هنوز شایع است؟
با وجود دههها تحقیق، کمبود ویتامین B ۱۲ همچنان یکی از مشکلات رایج تغذیهای محسوب میشود؛ بهویژه در سالمندان، گیاهخواران، وگانها و افرادی که دچار اختلالات جذب مواد مغذی هستند.
ویتامین B ۱۲ بهطور طبیعی عمدتاً در مواد غذایی با منشأ حیوانی مانند گوشت، ماهی، تخممرغ و لبنیات یافت میشود؛ بنابراین افرادی که این مواد را مصرف نمیکنند، بیشتر در معرض کمبود قرار دارند.
علاوه بر این، جذب B ۱۲ با افزایش سن دشوارتر میشود. برخی سالمندان اسید معده کمتری تولید میکنند؛ مادهای که برای آزاد شدن B ۱۲ از غذا ضروری است. برخی دیگر به التهاب خودایمنی معده مبتلا میشوند که تولید «فاکتور داخلی» موردنیاز برای جذب این ویتامین را مختل میکند. جراحیهای کاهش وزن و بعضی داروهای دیابت یا رفلاکس معده نیز میتوانند جذب B ۱۲ را کاهش دهند.
علائمی که اغلب با افزایش سن اشتباه گرفته میشوند
کمبود ویتامین B ۱۲ معمولاً بهآرامی بروز میکند و به همین دلیل بسیاری از افراد آن را بخشی طبیعی از روند سالمندی تصور میکنند.
از جمله علائم رایج میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
خستگی و بیحالی مداوم
ضعف جسمانی
تنگی نفس
گزگز یا بیحسی دستها و پاها
اختلال در تعادل
مشکلات حافظه
احساس مهآلودگی ذهنی یا «Brain Fog»
البته این علائم اختصاصی کمبود B ۱۲ نیستند و میتوانند دلایل دیگری نیز داشته باشند. به همین دلیل، خستگی یا مشکلات عصبی مداوم باید توسط پزشک بررسی شوند.
ویتامینی که برای سالمندان حیاتی است
نقش ویتامین B ۱۲ در تولید انرژی
پزشکان سالها تصور میکردند خستگی ناشی از کمبود B ۱۲ صرفاً به دلیل کمخونی است. در این وضعیت، مغز استخوان نمیتواند گلبولهای قرمز سالم تولید کند و سلولهای خونی بزرگ و نابالغی وارد جریان خون میشوند که توانایی کمتری در انتقال اکسیژن دارند.
اما تحقیقات جدید نشان میدهد داستان پیچیدهتر از این است.
ویتامین B ۱۲ مستقیماً در عملکرد دو آنزیم حیاتی بدن نقش دارد. یکی از این آنزیمها برای ساخت DNA ضروری است و دیگری در میتوکندریها فعالیت میکند؛ ساختارهای کوچکی درون سلولها که وظیفه تولید انرژی را بر عهده دارند.
مطالعهای که در سال ۲۰۲۶ منتشر شد نشان داد کمبود B ۱۲ میتواند به DNA موجود در میتوکندریها آسیب برساند و تولید انرژی را در سلولهای عضلانی کاهش دهد.
همچنین پژوهشی روی موشهای سالمند نشان داد مصرف مکمل B ۱۲ باعث بهبود تعداد و ساختار میتوکندریها در بافت عضلانی شد. این یافتهها میتواند توضیح دهد که چرا برخی افراد حتی پیش از بروز کمخونی آشکار، احساس خستگی و کاهش انرژی را تجربه میکنند.
تزریق B ۱۲ برای همه مفید است؟
در سالهای اخیر، کلینیکهای زیبایی و مراکز سلامت، تزریق ویتامین B ۱۲ را به عنوان راهی برای افزایش انرژی و بهبود عملکرد بدن تبلیغ میکنند. اما متخصصان هشدار میدهند شواهد علمی چندانی برای این ادعا در افراد دارای سطح طبیعی B ۱۲ وجود ندارد.
تزریق ویتامین B ۱۲ یک درمان استاندارد و مؤثر برای افرادی است که دچار کمبود واقعی این ویتامین هستند، بهویژه زمانی که بدن قادر به جذب مناسب آن نباشد. اما در افرادی که کمبودی ندارند، شواهد محکمی مبنی بر افزایش انرژی، کاهش وزن یا بهبود عملکرد ورزشی وجود ندارد؛ بنابراین اگر دچار خستگی مداوم هستید، بهترین اقدام مراجعه به پزشک و بررسی علت اصلی مشکل است، نه دریافت خودسرانه تزریقهای تقویتی.
ویتامین B ۱۲ نمونهای جالب از مواد مغذی است که بدن به مقدار بسیار اندکی از آن نیاز دارد، اما کمبودش میتواند پیامدهای قابل توجهی به همراه داشته باشد. این ویتامین نهتنها از کمخونی جلوگیری میکند، بلکه احتمالاً در حفظ عملکرد سلولها، سلامت عضلات و تولید انرژی در دوران سالمندی نیز نقش مهمی دارد.
به همین دلیل، سالمندان، گیاهخواران و افرادی که داروهای خاص مصرف میکنند باید نسبت به وضعیت ویتامین B ۱۲ خود توجه بیشتری داشته باشند و در صورت نیاز با نظر پزشک آزمایش یا مکمل دریافت کنند.
