مهسا مژدهی-روزنامه نگار: گروه بین الملل: لبنان به یکی از اصلیترین موانع اجرای توافق ایران و آمریکا برای پایان دادن به جنگ تبدیل شده است. تشدید درگیری میان حزبالله و اسرائیل باعث تعویق مذاکرات تهران و واشنگتن شد و اختلاف بر سر خروج نیروهای اسرائیلی از جنوب لبنان همچنان حلنشده باقی مانده است. تحلیلگران معتقدند بحران لبنان میتواند آینده توافق و روند کاهش تنش در خاورمیانه را با چالش جدی روبهرو کند.
نیویورکتایمز در گزارشی نوشته است: به محض اجرای توافق اولیه میان ایران و ایالات متحده، این توافق روز جمعه تا آستانه فروپاشی پیش رفت.
درگیری در لبنان که پیشتر بهعنوان جبههای فرعی در جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران شناخته میشد، اکنون به یکی از مهمترین موانع بر سر راه پایان دادن به این جنگ تبدیل شده است. این واقعیت روز جمعه بیش از هر زمان دیگری آشکار شد؛ زمانی که درگیریها میان حزبالله و اسرائیل شدت گرفت و در پی آن، دور جدید مذاکرات میان تهران و واشنگتن در سوئیس لغو شد.هیچیک از طرفین دلیل رسمی این تعویق را اعلام نکردند، اما سه دیپلمات که به دلیل حساسیت موضوع نخواستند نامشان فاش شود، گفتند ایران در واکنش به حملات اسرائیل در لبنان از ادامه مذاکرات کنارهگیری کرده است.مهند حاج علی، پژوهشگر ارشد مرکز خاورمیانه کارنگی در بیروت، گفت: مقامات ایران لبنان را بخشی جداییناپذیر از امنیت ملی خود میدانند، چراکه پیشرویهای اسرائیل علیه حزبالله در سال 2024 زمینهساز رویارویی مستقیم با ایران شد. از نگاه ایران، پایان بازی زمانی رقم میخورد که اسرائیل از لبنان خارج شود.
چرا لبنان مذاکرات ایران و آمریکا را مختل کرد؟
رخدادهای دیپلماتیک روز جمعه دومین باری بود که در هفتههای اخیر درگیریهای لبنان مذاکرات آمریکا و ایران را مختل میکرد. اوایل همین ماه نیز حملات اسرائیل به حومه بیروت باعث شد ایران موشکهایی به سمت اسرائیل شلیک کند و در مقابل، اسرائیل هم موجی از حملات را در نقاط مختلف ایران آغاز کند.
این بنبست تنها چند روز پس از آن رخ داد که آمریکا و ایران توافق اولیهای برای پایان دادن به جنگ میان خود امضا کردند؛ توافقی که در آن بر توقف فوری و دائمی عملیات نظامی در لبنان تاکید شده و حفظ تمامیت ارضی و حاکمیت این کشور مورد تعهد قرار گرفته بود.گنجاندن لبنان در این توافق از نگاه بسیاری یک موفقیت دیپلماتیک برای ایران به شمار میرفت. تهران مدتها اصرار داشت هر توافقی باید لبنان را هم در بر بگیرد؛ کشوری که متحدش، حزبالله، در ماه مارس در حمایت از ایران به اسرائیل حمله کرده بود. در مقابل، بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل که در مذاکرات حضور نداشت، بهشدت با این بندها مخالفت کرده و وعده داده بود عملیات نظامی علیه حزبالله را ادامه دهد.
مخالفت اسرائیل با توافق و ادامه حضور نظامی در لبنان
با این حال، سفیر اسرائیل در آمریکا، روز جمعه اعلام کرد که اسرائیل با آتشبس فوری موافقت کرده و تمام عملیات تهاجمی خود در لبنان را متوقف کرده است؛ اظهاراتی که در بحبوحه تلاش دیپلماتها برای حفظ توافق شکننده میان ایران و آمریکا مطرح شد.
او در عین حال مدعی شد نیروهای اسرائیلی همچنان در جنوب لبنان حضور دارند تا منطقه را از حزبالله پاکسازی کرده و زیرساختهای آن را از بین ببرند و تاکید کرد: تا زمانی که این مأموریت به پایان نرسد، آنجا خواهیم ماند. حزبالله در واکنش فوری به این اظهارات موضعی اتخاذ نکرد.
با وجود این، مفاد توافق آمریکا و ایران بیش از آنکه پاسخ روشنی ارائه کند، پرسشهای تازهای را مطرح کرده است.
در این توافق تلاش شده تعهدات دو طرف به متحدانشان نیز تسری یابد، اما نه اسرائیل و نه حزبالله این تفاهمنامه را امضا نکردهاند و در متن آن نیز توضیحی درباره چگونگی الزام این دو طرف به اجرای مفاد توافق ارائه نشده است. افزون بر این، مسئله اصلی که در قلب بحران قرار دارد همچنان بیپاسخ مانده: «آیا اسرائیل از جنوب لبنان خارج خواهد شد؟»
ترامپ نگران شکست توافق ایران و آمریکا
واشنگتن و تلآویو تلاش داشتند جنگ با ایران و درگیری لبنان را دو پرونده جداگانه نگه دارند، اما تهران عملیات اسرائیل در لبنان را به یکی از اهرمهای فشار خود در مذاکرات با آمریکا تبدیل کرد.
این راهبرد باعث شد دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، بهتدریج نگران شود که ادامه حملات اسرائیل میتواند توافق را به خطر بیندازد. او طی هفتههای اخیر آشکارا نارضایتی خود را از نتانیاهو ابراز کرده و از او خواسته بود دامنه عملیات نظامی را کاهش دهد.
از زمان اعلام توافق، اسرائیل دیگر مانند گذشته تقریباً هر روز برای تخلیه شهرها و روستاهای جنوب لبنان هشدار صادر نکرده است.
هرچند حملات اسرائیل همچنان ادامه دارد، اما تا پیش از روز جمعه شدت و گستره این حملات به شکل محسوسی کاهش یافته بود.
تشدید درگیری حزبالله و اسرائیل در جنوب لبنان
حزبالله اعلام کرد نیروهایش در کمینی علیه نظامیان اسرائیلی که در حال پیشروی به سمت ارتفاعات مشرف بر شهر بزرگ نبطیه در جنوب لبنان بودند، دستکم چهار سرباز اسرائیلی را کشتهاند. ارتش اسرائیل نیز این تلفات را تأیید کرد.
در واکنش، اسرائیل بیش از 150 حمله هوایی به مناطق جنوبی و شرقی لبنان انجام داد که بنا بر اعلام وزارت بهداشت لبنان، دستکم 47 کشته بر جای گذاشت.
آساف اوریون، ژنرال بازنشسته اسرائیلی و پژوهشگر مؤسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک، معتقد است ایران توانسته دو میدان درگیری را به هم پیوند بزند و از مذاکرات با ترامپ برای محدود کردن آزادی عمل اسرائیل استفاده کند، اما هنوز برای قضاوت درباره میزان پایداری این وضعیت زود است.او گفت: هنوز مشخص نیست این محدودیتها تا چه اندازه دوام خواهد داشت و اگر دوام بیاورد، چه مدت ادامه پیدا میکند.
تجربه آتشبسی که نتوانست جنگ را متوقف کند
آتشبس میان لبنان و اسرائیل که در ماه آوریل با میانجیگری دولت ترامپ برقرار شد، نمونهای هشداردهنده از شکنندگی چنین توافقهایی است. آن توافق اسرائیل را از انجام عملیات تهاجمی منع میکرد، اما همزمان حق این کشور برای اتخاذ تمام اقدامات لازم در چارچوب دفاع از خود را محفوظ نگه میداشت.
اسرائیل تنها چند ساعت پس از اعلام آن توافق به همین بند استناد کرد و به حملات خود ادامه داد. در هفتههای بعد نیز دامنه عملیات زمینی خود را گسترش داد. همانند توافق اخیر آمریکا و ایران، حزبالله نیز از امضاکنندگان آن توافق نبود.
در مسیری موازی، وزارت خارجه آمریکا روز جمعه اعلام کرد دور بعدی مذاکرات میان اسرائیل و لبنان برای دستیابی به راهحلی پایدارتر، هفته آینده در واشنگتن برگزار خواهد شد. این اعلام پس از گفتگوی مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، با جوزف عون، رئیسجمهور لبنان صورت گرفت.
لینا خطیب، پژوهشگر اندیشکده چتم هاوس در لندن، میگوید توافق آمریکا و ایران «ممکن است زمینههایی برای کاهش تنش در لبنان ایجاد کند، اما به مسائل بنیادی بحران نپرداخته است؛ مسائلی همچون خروج نیروهای اسرائیلی از لبنان و سرنوشت زرادخانه حزبالله.
خروج اسرائیل و خلع سلاح حزبالله؛ دو گره اصلی بحران لبنان
در حال حاضر نیروهای اسرائیلی در بخش وسیعی از جنوب لبنان مستقر هستند؛ گستردهترین حضور نظامی اسرائیل در خاک لبنان طی بیش از دو دهه گذشته. عملیات نظامی اسرائیل بسیاری از شهرهای مرزی را ویران کرده و بیش از یک میلیون نفر را آواره کرده است.اسرائیل در روزهای اخیر بارها نشان داده که خود را ملزم به اجرای توافقهای مرتبط با لبنان در چارچوب مذاکرات آمریکا و ایران نمیداند. مقامهای اسرائیلی هم تاکید کردهاند قصد خروج از لبنان را ندارند. این موضع، وعده توافق درباره حفظ تمامیت ارضی لبنان را از همان ابتدا با چالشی جدی مواجه کرده است.
موضوع خلع سلاح حزبالله نیز در همین بنبست گرفتار شده است. اسرائیل میگوید تا زمانی که حزبالله سلاحهایش را تحویل ندهد، خروج نیروهایش از لبنان را بررسی نخواهد کرد. در مقابل، حزبالله حضور نظامی اسرائیل را دلیلی برای حفظ زرادخانه خود میداند. دولت لبنان نیز وعده داده تمامی سلاحها را تحت کنترل دولت قرار دهد، اما در عمل ابزار کافی برای تحقق هیچیک از این دو هدف در اختیار ندارد. لینا خطیب در پایان میگوید: بعید به نظر میرسد که بحران لبنان در آینده نزدیک حلوفصل شود.
