سجاد کرابی- روزنامه نگار: مهاجرت از روستاها و شهرهای کوچک به کلانشهرها، فشار جمعیتی را بر شهرهای بزرگ افزایش داده است. این در حالی است که مهاجرت معکوس یکی از شعارهای اصلی دولت محسوب میشود. سیدمحمود فاطمیعقدا، کارشناس بازار مسکن به تجارتنیوز میگوید که با ایجاد اشتغال، زیرساخت و مشوق، این هدف قابلیت تحقق خواهد داشت.
اصطلاح مهاجرت معکوس در سالهای اخیر بیش از گذشته در ادبیات سیاسی مطرح شده است؛ بهنظر میرسد این ایده که بر کاهش فشار جمعیت کلانشهرها و بازگرداندن مردم به روستاها و شهرهای کوچک استوار است، در دولت چهاردهم موافقان بسیاری دارد. محمدرضا عارف، معاون اول رئیسجمهوری، اخیراً بر ضرورت تدوین برنامههای راهبردی و علمی برای مهاجرت معکوس از شهرها به روستاها تاکید کرده است.
با این حال، پرسش اصلی اینجاست که آیا اساساً چنین سیاستی در شرایط فعلی کشور، با وجود روستاها و شهرهایی که فاقد زیرساخت مناسب هستد، قابل تحقق است؟ دولت برای تحقق پدیده مهاجرت معکوس چه اقداماتی را باید انجام دهد؟
مهاجرت معکوس امری ضروری و اجتنابناپذیر است و باید برای آن تمهیداتی اندیشیده شود
سیدمحمود فاطمیعقدا، کارشناس بازار مسکن، در گفتگو با تجارتنیوز درباره پدیده مهاجرت از شهرها به روستاها گفت: «مهاجرت داخلی از کلانشهرها به شهرهای کوچک و روستاها، برای آنکه بار جمعیتی کلانشهرها کاهش یابد، توسعه بیرویه کلانشهرها و افزایش جمعیت آنها را نداشته باشیم و نیز برای اینکه طرحهای جامع و تفصیلی کلانشهرها و شهرهای بزرگ بر اثر مهاجرت از شهرهای کوچک دچار مشکل در تحقق اهداف خود نشوند، امری ضروری و اجتنابناپذیر است.»
او افزود: «برای اینکه این اتفاق بیفتد و عملیاتی شود، باید تمهیدات خاصی اندیشیده شود. مهمترین آنها این است که زمینههای مهاجرت از روستاها و شهرهای کوچک به شهرهای بزرگ و کلانشهرها مورد بررسی قرار گیرد؛ اینکه چه عواملی باعث این مهاجرت شدهاند و نسبت به آن عوامل چارهاندیشی شود و این مسائل برطرف شوند تا اساساً چنین اتفاقی رخ ندهد.»
زیرساختهای آب، برق، گاز و تلفن از قبل در روستاها سرمایهگذاری شده است
فاطمی عقدا با بیان اینکه اکنون کشور با پدیده مهاجرت مواجه است، گفت: «مهاجرت بهخصوص به سمت کلانشهرها و بهویژه تهران اتفاق میافتد. در عین حال، با وجود اینکه برای روستاهای ما زیرساختهای لازم مانند آب، برق، گاز و تلفن از قبل فراهم و برای آنها سرمایهگذاری شده، امروز میبینیم که بسیاری از روستاها خالی از جمعیت شدهاند، جمعیت شهرهای کوچک کاهش یافته و در مقابل، بر جمعیت کلانشهرها افزوده شده است.»
تسهیلات زندگی در حوزه آموزش و بهداشت، از روستاها و شهرهای کوچک حذف شده است
این کارشناس بازار مسکن درباره محرومیتها و نیازهای روستاها بیان کرد: «متاسفانه اتفاقی که طی سالهای گذشته رخ داده، این بوده که همراه با مهاجرت از روستاها، شهرهای کوچک و مراکز جمعیتی کوچک به کلانشهرها و شهرهای بزرگ، عملاً تسهیلات زندگی، بهویژه در حوزه آموزش و بهداشت، از آن مناطق حذف شده است.»
او افزود: «یعنی قبلاً این امکانات وجود داشته، اما زمانی که مهاجرت صورت گرفته و جمعیت آن مناطق کم شده، شاخصها و سرانههایی که مبنای ارائه آن تسهیلات آموزشی، بهداشتی و درمانی به روستاها و شهرهای کوچک بودهاند، دچار مشکل شدهاند و در نتیجه، آن زیرساختها عملاً حذف شدهاند.»
فاطمی عقدا ادامه داد: «اگر مدرسهای بوده، بسته شده؛ اگر مرکز بهداشتی بوده، تقلیل پیدا کرده یا تعطیل شده است. بنابراین امروز اگر قرار باشد جمعیت دوباره به آن مناطق بازگردد، دیگر آن امکانات وجود ندارد.»
باید عوامل مهاجرت را برطرف و زیرساختهای لازم را برای زندگی در روستاها فراهم کرد
این کارشناس بازار مسکن درباره اقدامات دولت در زمینه مهاجرت بیان کرد: «یک امر اجتنابناپذیر این است که هم جلوی مهاجرت گرفته شود و هم مهاجرت معکوس اتفاق بیفتد. اولین کار این است که عواملی که باعث این مهاجرت شدهاند، شناسایی و برطرف شوند. دوم اینکه نسبت به ایجاد زیرساختهای لازم و تسهیلات زندگی بهویژه حوزه اشتغال اقدام شود.»
اشتغال نوین میتواند زمینه بازگشت به شهرهای کوچک را فراهم کند
فاطمی عقدا با اشاره به مشاغل حوزه فناوریهای نوین گفت: «در گذشته، اشتغال بیشتر بهصورت حضور فیزیکی وجود داشت، اما امروز خوشبختانه اشتغال بر اساس فناوریهای نوین، بهصورت مجازی و با استفاده از زیرساختهای لازم در تبادل داده، قابل تحقق است. تشویق به ایجاد شرکتهای دانشبنیان و مشاغل مبتنی بر دانشبنیان، از جمله اقداماتی است که دولت باید برای آن زمینههای مناسب را فراهم کند تا جمعیت، بهویژه کسانی که در این حوزهها کار میکنند، بتوانند به شهرهای کوچک بازگردند.»
او افزود: «در شهرهای کوچک، هزینهها به هر صورت نسبت به کلانشهرها ارزانتر و پایینتر است و همین خود یک مشوق و انگیزه ایجاد میکند تا شرکتهای دانشبنیان و تحصیلکردگان روستاها و شهرهای کوچک بتوانند به شهرها یا روستاهای خود بازگردند.»
دولت میتواند با ایجاد مشوقهای جذاب و فراهم کردن زیرساختها، پدیده مهاجرت معکوس را محقق کند
این کارشناس بازار مسکن اظهار کرد: «اگر دولت، هم زیرساختهای لازم برای مشاغل دانشبنیان را فراهم کند، مشوقهای لازم را بدهد، تسهیلات لازم را ارائه کند، بهویژه در حوزه معافیتهای مالیاتی، تسهیلات بانکی و مهمتر از همه زیرساختهای مشاغل مجازی و دانشبنیان را مهیا کند، همچنین بازار محصولات آنها را تأمین کند، قطعاً میتوان به تحقق مهاجرت معکوس امیدوار بود.»
او در ادامه گفت: «دولت در این زمینه یکسری مشوقها دارد، اما به نظر من برای کسانی که قرار است در روستاها فعالیت کنند، باید مشوقها و معافیتهای جذابتری تعریف شود. اگر این اتفاق بیفتد، قطعاً میتواند زمینه مهاجرت معکوس را فراهم کند و به واسطه آن، جریان مهاجرت به کلانشهرها و شهرهای بزرگ نیز متوقف شود.»
هزینه ایجاد زیرساخت در روستاها بسیار کمتر از توسعه کلانشهرهاست و هزینهکرد دولت فقط مادی نیست
فاطمیعقدا در پاسخ به این پرسش که آیا هزینه ایجاد زیرساخت در روستاها از هزینه گسترش شهرها کمتر است، گفت: «100 درصد همینطور است؛ زیرا هزینه، فقط هزینه مستقیم مادی نیست. پدیده مهاجرت واقعاً معضلات بسیار زیادی هم برای مدیران شهرهای بزرگ ایجاد میکند و هم برای خود مردمی که به این شهرها میآیند. اگر این مسائل به عدد و رقم تبدیل شود، واقعاً غیرقابل مقایسه است.»
او اضافه کرد: «به همین دلیل، اگر دولت در مناطقی از کشور بعضی از روستاها یا شهرهای کوچک را بهعنوان پایلوت انتخاب کند و در آن مناطق زیرساختهای لازم را ایجاد کند، اگر این اتفاق منجر به مهاجرت معکوس، رشد، بالندگی آن جوامع و توسعه روستاها و شهرهای کوچک شود، به نظر من همین امر خودبهخود کمک میکند که در سایر نقاط کشور هم این روند شکل بگیرد.»
این کارشناس بازار مسکن ادامه داد: «بنابراین هزینهکرد دولت در این زمینه “هزینه” نیست، بلکه سرمایهگذاری است؛ منفعت این سرمایهگذاری در وهله اول به خود دولت بازمیگردد.»
اجرای برنامههای مهاجرت معکوس 100 درصد شدنی است
فاطمیعقدا در پاسخ به این پرسش که با توجه به شرایط فعلی کشور، آیا توان اجرای چنین برنامهای وجود دارد یا خیر، اظهار کرد: «100 درصد توانش وجود دارد. دولت در اینجا هزینه نمیکند، بلکه سرمایهگذاری میکند؛ بنابراین ظرفیت آن وجود دارد. ما هم تحصیلکردهها را داریم، هم نخبگان را داریم، هم قوانین لازم برای تأسیس شرکتهای دانشبنیان و گردش کار آنها وجود دارد. فقط حمایت جدی دولتها لازم است که به این حوزه ورود کنند.»
او اضافه کرد: «به نظر من این کار از عهده معاونت روستایی و مناطق محروم ریاستجمهوری برمیآید که به این موضوع ورود کند و این طرح را بهصورت پایلوت در چند نقطه از کشور اجرایی کند. این کار قطعاً شدنی است؛ بهویژه اینکه در این نوع مشاغل و این نوع تجارت، دیگر مرز جغرافیایی چندان معنا ندارد. فرقی نمیکند فرد در استان خودش باشد، در شهر خودش، در کلانشهر، یا حتی در کشور؛ این افراد حتی میتوانند با کشورهای دیگر هم مراودات شغلی داشته باشند و درآمد کسب کنند.»
