سپیده کلارستاقی–روزنامه نگار: از دیماه ۱۴۰۴ تاکنون، با قطع گسترده اینترنت بینالملل در ایران، زنجیرهای از اخلالها در بخشهای تجارت، لجستیک، حملونقل و فناوری رخ داده است که در مجموع اثر خود را بر ترانزیت منطقهای کشور برجای گذاشته است. هرچند در نگاه نخست، ترانزیت به معنای عبور کالا از مرزهای فیزیکی به نظر میرسد، اما در جهان امروز، هر متر طول مسیر ترانزیتی وابسته به شبکههای اطلاعاتی، سامانههای موقعیتیاب، تبادل دادههای گمرکی و تعاملات مالی آنلاین است. بنابراین، قطع ارتباطات دادهای با جهان، اثر مستقیمی بر جریان کالا، اعتماد تجار و جایگاه ژئواکونومیک ایران بهعنوان پل ارتباطی شرق و غرب داشته است. حالا در این روزها قطع اینترنت بین الملل در ایران، ترانزیت کالا در مرزها را فلج کرده است و باعث توقف هزاران کامیون و انباشت محمولهها در بنادر و مرزهای زمینی شده است.
ضربه به اعتبار و زمانبندی مسیرهای ترانزیتی
به گزارش «نقش اقتصاد»، ایران طی سالهای اخیر با توسعه کریدورهای شمال–جنوب و شرق–غرب، خود را در مسیر رقابت با مسیرهای ترانزیتی آسیای میانه، ترکیه و آذربایجان قرار داده بود. اما قطع دسترسی به اینترنت بینالملل عملاً مدیریت برخط (Online) عملیات گمرکی، رهگیری GPS کامیونها و ارتباط شرکتهای حملونقل بینالمللی با دفاتر خارجی را مختل کرد. شرکتهایی که پیشتر از پلتفرمهای لجستیکی اروپایی و آسیایی برای هماهنگی استفاده میکردند، بهدلیل محدود شدن دسترسی، مجبور به استفاده از مسیرهای جایگزین شدند. نتیجه، افزایش ۱۰ تا ۲۰ درصدی زمان عبور کالا از مسیر ایران و کاهش جذابیت اقتصادی این مسیر نسبت به ترکیه و آذربایجان بود. منابع فعال در حوزه حملونقل بینالمللی میگویند عدم امکان رهگیری لحظهای محمولهها از طریق سامانههای جهانی باعث شده بسیاری از شرکتهای خارجی قراردادهای موقت خود با اپراتورهای ایرانی را تمدید نکنند.
سکوت اجباری در تعامل گمرکی و اسنادی
یکی از تأثیرات مستقیم قطع ارتباطات بینالمللی، توقف گردش داده بین سامانههای گمرک ایران و کشورهای هدف بود. سیستمهایی مانند ASECUDA (سامانه تبادل داده گمرکی سازمان جهانی تجارت) که امکان استعلام لحظهای اسناد، بارنامه و مجوزهای عبور را فراهم میکردند، با قطعی اینترنت از دسترس خارج شدند. این اختلال باعث شد فرآیند ترخیص کالا به صورت دستی و مکاتبهای انجام شود؛ روندی که در دهه گذشته عملاً از چرخه تجارت مدرن حذف شده بود. زمان متوسط ترخیص کالا در بنادر جنوبی از حدود ۴۸ ساعت به بیش از ۵ روز افزایش یافته است. در همین مدت، بنادر دوبی، بندرعباس و استانبول شاهد انحراف بخشی از مسیرهای ترانزیتی به سمت خود بودهاند، زیرا تعاملات دیجیتال در آن مناطق بدون مشکل ادامه یافت.
زیان ترانزیت داده و تجارت الکترونیک فرامرزی
قطع اینترنت بینالملل علاوهبر اثر بر ترانزیت فیزیکی، آسیب جدی به ترانزیت داده و خدمات دیجیتال زده است. ایران در سالهای اخیر سرمایهگذاری زیادی در زمینه دیتاسنترهای منطقهای و خدمات ابری ترانزیتی داشت تا از موقعیت جغرافیایی خود برای میزبانی اتصال بین شرق و غرب استفاده کند. اما از زمان قطع ارتباط، تقریباً تمامی مشتریان خارجی سرورهای ایرانی، از جمله شرکتهای کوچک آسیای مرکزی و قفقاز، خدمات خود را به دیتاسنترهای خارجی منتقل کردند. این امر منجر به افت درآمد ارزی حوزه سرور و زیرساخت ابری تا حدود ۸۰٪ شد. این یعنی زیانی آشکار از منظر فناوری و ژئوپلیتیک داده.
هزینه انزوای دادهای برای اقتصاد عبورمحور
ترانزیت ایران بر سه پایه شکل گرفته بود: موقعیت جغرافیایی، زیرساخت فیزیکی و اتصال دادهای به جهان. با قطع سومین پایه، دو مورد دیگر نیز تضعیف شدهاند. کشورهایی که برای عبور کالا از خاک ایران هزینه میکردند، اکنون مسیرهایی را انتخاب میکنند که شاید طولانیتر باشند اما از ثبات دیجیتال بیشتری برخوردارند. ادامه این وضعیت نه تنها به از دست رفتن میلیاردها دلار درآمد ترانزیتی منجر میشود، بلکه ایران را از جایگاه هاب لجستیکی منطقه دور میسازد. این روند در نهایت به شکل غیرمستقیم هزینه کالاهای وارداتی و صادراتی کشور را هم افزایش میدهد و بر تورم داخلی اثر میگذارد. به بیان دیگر، قطع اینترنت بینالملل، تنها قطع ارتباط کاربران با جهان نیست؛ بلکه نوعی انقطاع از گردش جهانی ارزش است. بدون بازگشت این اتصال، ترانزیت ایران، چه در جاده و چه در فیبر نوری، از بالاترین مزیت راهبردی خود محروم خواهد ماند.
قطع اینترنت، ترانزیت کالا را فلج کرد
در همین حال یک فعال صنفی حوزه حمل و نقل جادهای در گفتگو با رکنا با اشاره به قطع اینترنت بین الملل در ایران گفت: به دلیل قطع اینترنت بین الملل، ارتباط شرکتهای حمل و نقل بین المللی با صاحبان کالای خارجی خود از 20 دی ماه کاملاً قطع و امکان ارسال هیچگونه ایمیل و یا پیام به صورت مجازی وجود ندارد. وی افزود: همچنین محمولههای رسیده به مبادی ورودی، خصوصاً بندرعباس، به جهت عدم در اختیار داشتن مدارک و اطلاعات شرکتهای حمل و نقل بین المللی، امکان انجام عملیات گمرکی جهت ترانزیت کالاها وجود ندارد و صاحبان کالا نمیتوانند عملیات حواله وجه جهت هزینههای عملیات کانتینرها و محمولهها را انجام دهند. وی ادامه داد: این مشکلات موجب شده است که تعداد زیادی از محمولهها در مبادی ورودی متوقف و به دنبال این توقفات هزینههای دموراژ کانتینرها و انبارداری محصولات به شرکتهای مرتبط تحمیل شده است. وی همچنین به وضعیت مرز دوغارون اشاره کرد و گفت: در حال حاضر خواب کامیونها در مرز دوغارون به 8 روز رسیده و حدود 1200 دستگاه کامیون ترانزیت در این مرز متوقف شدهاند.
تضعیف جایگاه ژئواکونومیک ایران
به گزارش «نقش اقتصاد»، قطع اینترنت یک رخداد صرفاً فنی نیست؛ بلکه به تعبیر کارشناسان پیام سیاسی و تجاری به جهان مخابره میکند. کشورهایی مانند چین، قزاقستان و روسیه که در سال گذشته پروژههای مشترک ترانزیتی با ایران را بررسی میکردند، اکنون در سکوت اطلاعرسانی به سمت مسیرهای جایگزین (عمدتاً از طریق آذربایجان و ترکمنستان) متمایل شدهاند. در واقع، در دنیای امروز اینترنت بخشی از زیرساخت امنیت اقتصادی است. وقتی طرف خارجی اطمینان ندارد که بتواند بهصورت پایدار با سامانههای ایرانی تبادل داده کند، همکاری بلندمدت را پرریسک تلقی میکند. همین ریسک و عدم اطمینان، باعث شده ایران بخشی از جایگاه خود بهعنوان گذرگاه دیجیتال میان شمال و جنوب را از دست بدهد.
