نیما نوربخش: زمستان ۱۴۰۴ در حالی فرارسید که فعالان گردشگری ایران امید داشتند پس از چند سال رکود ناشی از کرونا، تورم و نوسان ارزی، دوباره رونق سفرهای داخلی را تجربه کنند. اما در فاصله کوتاهی میان دی و بهمن امسال، اتفاقی رخ داد که همهچیز را برهم زد: قطعی و اختلالهای شدید اینترنت در سراسر ایران همزمان با اعتراضات پراکنده خیابانی و تشدید سایه درگیریهای منطقهای. این موارد ضربهای سنگین بر پیکر نحیف صنعت گردشگری کشور وارد کرد. به گزارش «نقش اقتصاد»، آژانسهای رزرو آنلاین و پلتفرمهای فروش بلیت و اقامتگاه در روزهای نخست دی ماه با افت شدید تراکنش مواجه شدند. قطعی گسترده اینترنت، سیستمهای رزرو را از کار انداخت، ارتباط کاربران خارجی با میزبانان ایرانی را قطع کرد و حتی سادهترین عملیات مثل پاسخگویی تلگرامی و واتساپی یا ارسال موقعیت اقامتگاه را ناممکن ساخت. همان لحظه که اینترنت قطع شد، زنجیرهای از پیامدهای اقتصادی به حرکت در آمد؛ زنجیرهای که نهایتاً به لغو دهها هزار رزرو منجر شد.
دومینوی لغو رزروها در جنوب کشور
به گزارش «نقش اقتصاد»، جنوب ایران در زمستان هر سال میزبان موج گردشگران داخلی و خارجی است. فصل سفر از آبان آغاز میشود و نقطه اوج آن دی و بهمن است؛ اما در زمستان امسال، فضایی یخزده بر سواحل گرم خلیج فارس سایه افکند. بنا بر گزارشها و گفتگو با فعالان این حوزه، بسیاری از تورها در همان هفتههای نخست دی لغو شدند. صاحبان اقامتگاهها که با امید به فصل پررونق، هزینهٔ بازسازی، تجهیز و تبلیغات آنلاین را انجام داده بودند، ناچار شدند مبالغ پیشپرداخت مشتریان را بازگردانند. برای بسیاری، این اتفاق مساوی بود با انحلال سرمایهای که ماهها برایش تلاش کرده بودند. لغو رزروها نه فقط تورهای شرکتی بلکه سفرهای خانوادگی و فردی را نیز دربر گرفت و بازپرداخت پیشپرداختها سرمایه فعالان کوچک را بلعید.
قطعی اینترنت؛ مرگ بازاریابی بومگردیها
در شرایطی که تبلیغات و رزرو بومگردیها عمدتاً از طریق شبکههای اجتماعی و پلتفرمهای آنلاین انجام میشود، قطع ارتباط مجازی به معنای مرگ موقت کسبوکار است. بر اساس دادههای خبرگزاریها، بیش از ۸۰ درصد بومگردیهای کشور از ابزارهایی چون اینستاگرام و تلگرام و واتساپ برای جذب مشتری استفاده میکنند. در دیماه، فیلترینگهای مضاعف و اختلال اینترنت بینالملل، این کانالهای حیاتی را عملاً از کار انداخت. مدیر یکی از اقامتگاههای بومگردی در میناب میگوید: «ما بیشتر مهمانانمان را از طریق اینستاگرام جذب میکردیم. وقتی اینترنت قطع شد، هیچکس نمیتوانست موقعیت ما را ببیند یا اطلاعاتی درباره تورها بگیرد. در عمل، فصل کاری ما صفر شد.» برخی آژانسها نیز به رسانهها گفتهاند که در دو هفته نخست دی، میزان رزرو در سامانههای داخلی تا ۷۵ درصد کاهش یافت. از آنسو، سیستمهای پرداخت اینترنتی نیز با اختلال جدی روبهرو شدند، که باعث شد حتی گردشگران داخلی نتوانند تراکنش رزرو انجام دهند. تأثیر روانی این وضعیت نیز سنگین بود: مردم در شرایط آشوب اجتماعی، ترجیح دادند سفر را لغو کنند.
سایه جنگ و حذف گردشگران خارجی
همزمان با افزایش تنشهای خاورمیانه و تهدید گسترش جنگ میان اسرائیل و محور مقاومت، تصویر بینالمللی ایران بار دیگر تیرهتر شد. طبق گزارشها، از آبان ۱۴۰۴ تا اواسط بهمن، تعداد ویزاهای صادرشده برای گردشگران خارجی بیش از ۶۰ درصد کاهش یافت. سفارتخانههای اروپایی هشدارهای امنیتی صادر کردند و برخی پروازهای مستقیم به مقصد ایران، به حالت تعلیق درآمد. این وضعیت بهویژه برای بومگردیهایی که سالها روی جذب گردشگران خارجی سرمایهگذاری کرده بودند، فاجعهآمیز بود. نیلوفر حسینی، کارشناس گردشگری به اقتصادنیوز گفت: «بسیاری از بومگردیهایی که من با آنها در ارتباط هستم، اکنون واحدهای خود را برای فروش گذاشتهاند چون دیگر درآمدی ندارند. سودشان به صفر رسیده است.» در واقع، بومگردیهای ایرانی که پس از دوران کرونا تلاش کردند با گردشگر خارجی درآمد پایدار بسازند، این مزیت را بهکلی از دست دادهاند. جنگ و شرایط امنیتی نه تنها سفرهای خارجی را متوقف کرده، بلکه تصویر ایران را بهعنوان مقصد ناامن و غیرقابلپیشبینی در رسانههای جهانی تثبیت کرده است.
ورشکستگی زنجیرهای در روستاها و شهرهای کوچک
به گزارش «نقش اقتصاد»، اقامتگاههای بومگردی ایران غالباً در مناطق روستایی یا حاشیهای قرار دارند و با سرمایه خانوادگی اداره میشوند. سقوط تقاضا، آثار چندلایهای بر زندگی خانوادگی روستاییان گذاشته است. حالا و با تعطیلی اقامتگاهها، حلقههای وابسته اقتصادی نیز فروپاشیدهاند: تولیدات صنایعدستی زنان روستا، فروش مواد غذایی محلی و خدمات حملونقل محلی، همگی از بین رفتند. در بسیاری از روستاهای گردشگرپذیر یزد، فارس و هرمزگان، خانوارهایی که تنها منبع درآمدشان بومگردی بود، اکنون با بدهی بانکی و اقساط عقبافتاده مواجهاند. به گفته فعالان، این بومگردیها دیگر حتی خریداری ندارند. سرمایهگذاران از ورود به صنعت گردشگری ایران واهمه دارند؛ زیرا فضای آینده کشور مبهم است و ریسک سیاسی بالا رفته. در نتیجه، حتی فروش واحدهای تعطیلشده هم ناممکن شده است.
مقایسه با دوران کرونا؛ رکود عمیقتر از بحران جهانی
جالب اینکه بیشتر فعالان گردشگری از وضعیت زمستان امسال بهعنوان «وخیمتر از دوران کرونا» یاد میکنند. در زمستان ۱۳۹۹، با وجود محدودیتهای بهداشتی، مردم با رزرو اقامتگاههای اختصاصی سفر میکردند و سطح اقتصادی خانوارها کمی بهتر بود. اکنون اما فشار تورم، نااطمینانی سیاسی و قطع ارتباط دیجیتال باعث شده حتی انگیزه سفرهای کوچک از بین برود. شایان بهرامی فعال حوزه بومگردی در بوشهر به اقتصادنیوز گفته بود: «وقتی خدمات گردشگری امروز فروخته نشوند، برای همیشه ارزششان را از دست میدهند. هیچ فرصتی برای جبران نیست. کالا را میشود انبار کرد، ولی سفر را نه.»
چرخه بیاعتمادی و بحران روانی گردشگران
در این میان یکی از پیامدهای مهم قطعیهای اینترنت، کاهش اعتماد گردشگران داخلی است. بسیاری از مردم در هفتههای پرتنش دیماه از رزرو آنلاین هراس داشتند، نگران بودند تراکنش انجام شود ولی تأیید رزرو به دلیل قطع شبکه نرسد یا اقامتگاه واقعاً فعال نباشد. این بیاعتمادی گسترده به فضای دیجیتال، یکی از آسیبهای بلندمدت برای صنعت گردشگری محسوب میشود. آژانسهای آنلاین حالا باید ماهها تلاش کنند تا دوباره اعتماد کاربران را بازسازی کنند. از سوی دیگر، جو ملتهب اعتراضات خیابانی، تصویری ناامن از شهرها ایجاد کرد. برخی رسانهها از جمله عصر ایران گزارش دادند که ریزش سفرهای بینشهری در دی ۱۴۰۴ بیش از «نوروز کرونایی» بوده و حجم تردد جادهای تا ۴۰ درصد نسبت به سال قبل افت کرده است. برای کسبوکارهایی که گردشگر را منبع اصلی درآمد میدانند، این افت تردد عملاً به معنای توقف حیات اقتصادی است.
بومگردی بهعنوان بازوی اقتصاد محلی
به گزارش «نقش اقتصاد»، بومگردیها در ایران طی پنج سال اخیر نقش مهمی در کارآفرینی محلی داشتند. طبق آمار وزارت میراث فرهنگی، هر اقامتگاه بومگردی بین ۵ تا ۱۰ شغل مستقیم و غیرمستقیم در روستا ایجاد میکند، از صنایع دستی تا سوغات و غذاهای بومی. اکنون با تعطیلی یا فروش این اقامتگاهها، آن زنجیره اشتغال در حال نابودی است. در واقع اقامتگاهها نقش واسطه در فروش صنایع دستی زنان روستا را داشتند. حالا با بسته شدن بومگردیها، نهتنها آن زنان درآمدشان را از دست دادهاند بلکه امیدشان به احیای بازار نیز کمرنگ شده است.
فقدان حمایت دولتی و آینده مبهم
در گزارشهای رسانههای دولتی اشاره شده که طرحهای حمایتی وزارت میراث فرهنگی برای بومگردیها در دو سال گذشته عملاً اجرا نشده است. وامهای کمبهره در مرحله وعده باقی ماندند و بسیاری از متقاضیان دسترسی واقعی به منابع مالی پیدا نکردند. در نتیجه، بخش خصوصی خرد که ستون اصلی گردشگری بومی بود، عملاً بیپناه مانده است. کارشناسان از دولت خواستهاند که برای نجات این بخش، سه اقدام فوری انجام دهد: نخست، بازیابی زیرساختهای دیجیتال گردشگری و ایجاد شبکه رزرو امن داخلی. دوم، تعویق مالیاتی و بانکی برای کسبوکارهای گردشگری آسیبدیده و سوم، برنامه بازسازی تصویر ایران در رسانههای جهانی با هدف جذب محدود گردشگر خارجی در سال آینده.
بوم گردیها در آستانه خاموشی
به گزارش «نقش اقتصاد»، بومگردیهای ایران اکنون در نقطه بحرانی ایستادهاند. قطعیهای پیدرپی اینترنت، ناآرامیهای اجتماعی، سایه جنگ و نبود حمایت دولتی، مجموعاً این صنعت را به «نفسهای آخر» رسانده است. اگر تا نوروز ۱۴۰۵ اقدام جدی در حمایت از فعالان گردشگری انجام نشود، بسیاری از اقامتگاهها برای همیشه تعطیل خواهند شد و زنجیره ارزش صنایع دستی، اشتغال محلی و فرهنگ گردشگری پایدار نابود میشود.
