نعیم نوربخش: بازار جهانی نفت در یکی از حساسترین مقاطع خود در سال جاری قرار گرفته است؛ جایی که دیپلماسی، تنشهای ژئوپلیتیک، تصمیمات تولیدکنندگان بزرگ و سازوکارهای فروش نفت، همزمان بر قیمت و جریان انرژی اثر میگذارند. از یکسو مذاکرات هستهای میان ایران و آمریکا میتواند پریمیوم ریسک را از بازار حذف کند و از سوی دیگر، هرگونه تشدید تنش در خلیج فارس یا شکست گفتگوها، نفت را به سطوح بالاتر سوق خواهد داد. در این میان، وضعیت صادرات نفت ایران و چالش بازگشت ارز نیز به یکی از متغیرهای مهم معادله انرژی تبدیل شده است.
نفت در سایه تنگه هرمز
به گزارش «نقش اقتصاد»، قیمت نفت برنت طی روزهای اخیر در حوالی ۶۹ دلار تثبیت شده است. این ثبات نسبی در حالی رقم خورده که ایران از برگزاری رزمایشهای نظامی در نزدیکی تنگه هرمز خبر داده است؛ گذرگاهی که حدود یکپنجم نفت تجارتشده جهان از آن عبور میکند. بازار نفت بهطور سنتی نسبت به هر خبر مرتبط با این گلوگاه راهبردی واکنش سریع نشان میدهد. حتی اعلام بستهشدن چندساعته بخشی از تنگه برای رزمایش نیز کافی است تا معاملهگران بخشی از ریسک ژئوپلیتیک را در قیمت لحاظ کنند. به همین دلیل، مفهوم «پریمیوم ژئوپلیتیک» در ماههای اخیر دوباره به ادبیات تحلیل بازار بازگشته است؛ مازادی قیمتی که صرفاً به دلیل احتمال اختلال عرضه در منطقه خلیج فارس ایجاد میشود. از ابتدای سال جاری میلادی، بهای نفت خام بیش از ۱۰ درصد افزایش یافته که بخشی از آن ناشی از همین ریسکهای منطقهای و همچنین تداوم تحریم برخی تولیدکنندگان بزرگ بوده است.
مذاکرات هستهای و آینده پریمیوم ریسک
همزمان با تحولات میدانی، دور تازه مذاکرات غیرمستقیم میان تهران و واشنگتن در حال برگزاری است. نتیجه این گفتگوها میتواند جهت حرکت نفت را در کوتاهمدت تعیین کند. اگر مذاکرات به کاهش تنش و نوعی توافق منجر شود، بخشی از پریمیوم ژئوپلیتیک تخلیه خواهد شد و قیمتها میتوانند به سمت کانالهای پایینتر میل کنند. در مقابل، شکست مذاکرات یا حرکت به سمت تقابل نظامی، ریسک عرضه منطقهای را تشدید کرده و نفت را وارد فاز صعودی میکند. در شرایط فعلی، بازار در وضعیت «انتظار فعال» قرار دارد؛ نه آنقدر خوشبین که کاهش قیمت را قطعی بداند و نه آنقدر نگران که جهش فوری را پیشخور کند.
سناریوی نفت ۸۰ دلاری؛ اگر تنش شعلهور شود
برخی تحلیلگران بینالمللی هشدار دادهاند که در صورت تشدید تنشها میان ایران و آمریکا، نفت میتواند به محدوده ۸۰ دلار در هر بشکه صعود کند. چنین جهشی تنها یک نوسان قیمتی ساده نخواهد بود، بلکه پیامدهای گستردهای برای کل زنجیره انرژی خواهد داشت. نفت ۸۰ دلاری به معنای افزایش هزینه سوخت کشتیها، رشد نرخ حملونقل دریایی، بالا رفتن حق بیمه نفتکشها و در نهایت افزایش قیمت کالاها در سراسر جهان است. اقتصادهای واردکننده انرژی در آسیا و اروپا بیشترین فشار را متحمل خواهند شد و بانکهای مرکزی نیز برای مهار موج جدید تورمی ناچار به حفظ سیاستهای پولی سختگیرانه میشوند. به بیان دیگر، شوک نفتی جدید میتواند همزمان بر رشد اقتصادی، تورم و تجارت جهانی اثر بگذارد؛ همان تجربهای که در سالهای گذشته با هر تنش بزرگ در خاورمیانه تکرار شده است.
نقش اوپک پلاس؛ ترمز یا کاتالیزور؟
به گزارش «نقش اقتصاد»، در معادله عرضه جهانی، ائتلاف اوپکپلاس نقش تعیینکنندهای دارد. گزارشها حاکی از آن است که این گروه در حال بررسی ازسرگیری تدریجی افزایش تولید از ماههای آینده است. اگر این تصمیم عملی شود، میتواند بخشی از فشار صعودی ناشی از تنشهای ژئوپلیتیک را خنثی کند. با این حال، ظرفیت مازاد تولید و میزان پایبندی اعضا به سهمیهها همچنان موضوع بحث است. در صورتی که تنشهای منطقهای تشدید شود، حتی افزایش عرضه اوپکپلاس نیز ممکن است نتواند بهطور کامل اثر ریسک روانی بازار را مهار کند.
جنگ اوکراین و بازگشت بشکههای روسی
عامل مهم دیگر در سمت عرضه، سرنوشت جنگ اوکراین است. مذاکرات احتمالی میان مسکو و کییف میتواند چشمانداز بازگشت گستردهتر نفت روسیه به بازار جهانی را تقویت کند. با این حال، با توجه به طولانیشدن درگیری و پیچیدگی تحریمها، چشمانداز پایان سریع بحران چندان روشن نیست. در همین حال، جریان تجارت انرژی در حال بازآرایی است. چین واردات نفت روسیه را افزایش داده، در حالی که برخی کشورها از جمله هند تحت فشارهای سیاسی خرید خود را کاهش دادهاند. این جابهجاییها نشان میدهد که تحریمها، مسیرهای تازهای برای تجارت نفت ایجاد کردهاند و ساختار بازار جهانی انرژی را تغییر دادهاند.
صادرات بالاتر، چالش بازگشت ارز
در داخل ایران، آمارها نشان میدهد صادرات نفت و گاز نسبت به سالهای ۱۳۹۸ و ۱۳۹۹ تا سه برابر رشد کرده است. با این حال، افزایش فروش لزوماً به معنای ورود کامل منابع ارزی به کشور نبوده است. بخش مهمی از صادرات نفت ایران از طریق شبکههای غیررسمی و موسوم به «تراستی» انجام میشود؛ سازوکاری که برای دور زدن تحریمهای بانکی شکل گرفت. این شبکهها در ابتدا به تداوم صادرات کمک کردند، اما تمرکز بالای تسویه ارزی در این بستر، مشکلاتی از جمله کاهش شفافیت، افزایش هزینه مبادله و دشواری در بازگشت ارز را ایجاد کرده است. در نتیجه، بخشی از منافع حاصل از فروش نفت در چرخههای پیچیده مالی گرفتار میشود یا با تأخیر به کشور بازمیگردد. پیشنهاد غالب این است که در صورت تداوم تحریمها، ایران باید به سمت سازوکارهای رسمیتر تسویه با شرکای اصلی خود، بهویژه چین و روسیه، حرکت کند و سهم شبکههای غیررسمی را کاهش دهد.
بازار در نقطه تعادل شکننده
به گزارش «نقش اقتصاد»، بازار نفت اکنون در نقطهای ایستاده که سه نیروی اصلی آن را شکل میدهند: نخست، ریسک ژئوپلیتیک در خلیج فارس و سرنوشت مذاکرات ایران و آمریکا. دوم، تصمیمات تولیدی اوپکپلاس و بازگشت احتمالی عرضه روسیه و سوم، چشمانداز تقاضای جهانی و فشارهای تورمی. اگر تنشها کاهش یابد و عرضه جهانی افزایش پیدا کند، نفت میتواند به محدوده ۶۰ دلار بازگردد. اما اگر گفتگوها به بنبست برسد و ریسک نظامی فعال شود، نفت ۸۰ دلاری سناریویی دور از ذهن نخواهد بود. آنچه مسلم است، بازار انرژی در حال حاضر بیش از هر زمان دیگری به تحولات سیاسی گره خورده است.
