لزوم بازآرایی صنعت گردشگری

مهران حسنی: گردشگری ترکیبی به معنای پیوند هدفمند چند انگیزه سفر در قالب یک تجربه منسجم است. ایران به‌طور هم‌زمان از سه مزیت رقابتی برخوردار است: ظرفیت‌های گسترده گردشگری سلامت در حوزه درمان و تندرستی، زیرساخت‌های ریشه‌دار گردشگری زیارت و تنوع کم‌نظیر جاذبه‌های طبیعی. تاکنون این سه حوزه اغلب به‌صورت منفک مدیریت شده‌اند، در حالی که ترکیب هوشمندانه آن‌ها می‌تواند موجب افزایش ماندگاری گردشگر، توزیع متوازن سفر در زمان و مکان، ارتقای درآمد سرانه سفر و کاهش تمرکز بر مقاصد خاص شود. در حوزه اجرا، به‌جای ایجاد ساختارهای جدید، می‌توان از ظرفیت‌های قانونی و اجرایی موجود بهره گرفت. در این میان، «ستاد مرکزی هماهنگی خدمات سفر کشور» و «ستادهای اجرایی خدمات سفر در استان‌ها» بهترین بستر نهادی برای راهبری گردشگری ترکیبی محسوب می‌شوند. نخستین اقدام عملی، تعریف «کریدورهای گردشگری ترکیبی» در سطح ملی و استانی است. ستادهای استانی خدمات سفر می‌توانند با شناسایی ظرفیت‌های هر استان، مسیرهایی را طراحی کنند که در آن زیارت، خدمات سلامت و بازدیدهای طبیعی در قالب یک بسته مکمل عرضه شود. این کریدورها باید مبتنی بر مزیت‌های نسبی هر منطقه، دسترسی حمل‌ونقل، توان اقامتی و زیرساخت درمانی تعریف شوند. گام دوم، تدوین بسته‌های سفر استاندارد با مشارکت بخش خصوصی است. آژانس‌ها، مراکز اقامتی، بیمارستان‌ها و مجموعه‌های طبیعت‌گردی می‌توانند در قالب تفاهم‌نامه‌های استانی و با محوریت ستاد خدمات سفر، بسته‌های مشترک طراحی کنند. در این فرآیند، نقش ستاد بیشتر تسهیل‌گری، هماهنگی و رفع موانع اداری خواهد بود، نه تصدی‌گری. در حوزه بازاریابی نیز، ستاد مرکزی خدمات سفر می‌تواند با تدوین یک «روایت ملی» از گردشگری ترکیبی، انسجام تبلیغاتی ایجاد کند. معرفی ایران به‌عنوان مقصدی که در یک سفر می‌توان تجربه معنوی، درمانی و طبیعت‌محور را هم‌زمان داشت، نیازمند پیام واحد و هدفمند در بازارهای داخلی و کشورهای همسایه است. از منظر زیرساختی، تمرکز بر کیفیت خدمات ضرورتی انکارناپذیر است. استانداردسازی اقامتگاه‌ها، ارتقای کیفیت سرویس‌های بهداشتی بین‌راهی، ساماندهی راهنمایان تخصصی سلامت و طبیعت‌گردی و آموزش نیروی انسانی باید در دستور کار ستادهای استانی قرار گیرد. گردشگری ترکیبی بیش از آنکه به ایجاد تأسیسات جدید نیاز داشته باشد، به ارتقای بهره‌وری و اتصال ظرفیت‌های موجود وابسته است. نکته مهم دیگر، توجه به پایداری و ملاحظات اجتماعی است. تلفیق این سه حوزه اگر بدون مدیریت ظرفیت برد و مشارکت جوامع محلی انجام شود، می‌تواند به فشار مضاعف بر منابع طبیعی و زیرساخت‌های شهری منجر شود. از این‌رو، ستادهای استانی باید پیوست زیست‌محیطی و اجتماعی برای کریدورهای ترکیبی تدوین کنند. در جمع‌بندی می‌توان گفت، گردشگری ترکیبی سلامت–زیارت–طبیعت، مدلی اجرایی و واقع‌بینانه برای بازآرایی صنعت گردشگری ایران است. موفقیت آن در گرو عبور از نگاه بخشی، تقویت هماهنگی نهادی و بهره‌گیری از ظرفیت ساختاری ستاد خدمات سفر کشور است. اگر این رویکرد با برنامه‌ریزی دقیق، تقسیم کار روشن و مشارکت بخش خصوصی و جوامع محلی دنبال شود، می‌تواند ضمن افزایش تاب‌آوری صنعت گردشگری، جایگاه ایران را در بازارهای منطقه‌ای تثبیت و تقویت کند.